24th
May
|
Life or Death? A Primer Calling for Commitment to Life PREFACE So few issues in modern times have polarized people or the citizenry as the issue of capital punishment does. For crimes heinous and unpardonable, death is the only just punishment, say the relatives sympathizers of the victims. No one has the right to take away life, not even the State in redress for detestable disturbance in social relationships, say those who believe and uphold the sanctity of human life, on the other hand. Opposing views, yet, the arguments of both sides or parties are valid for they speak from different viewpoints. The Church has its own viewpoint regarding this very important issue. It believes and upholds the sanctity of life. It believes that only God can take away human life. This primer makes known to the readers all reasons why the Church does not believe in capital punishment. The reasons are culled from the Bible and centuries of Christian tradition. They are drawn from Christian compassion and grace to forgive erring brothers and sisters. The reasons also come from the social context of crime. That society contributes much to the criminal environment. And these are what the Church wants the readers of this primer to see. +OSCAR V. CRUZ, D.D. INTRODUCTION This primer discusses the many facets and angles why the Catholic Church opts for life and rejects capital punishment as the just and ultimate penalty even for so-called heinous crimes. It starts off by stating that the Heart of the Good News is Life and proceeds to recall passages in the Sacred Scripture that prove that the Church’s emphasis on a Gospel that respects and upholds life. It then presents facts on the death penalty in this country and elsewhere. It also discusses the constitutionality of capital punishment. The Church’s position vis-a-vis death penalty is presented historically. The Primer then argues in behalf of the Church’s present position regarding capital punishment and points out that there is no urgent nor moral need to impose the penalty in order that Philippine society may defend itself against its own criminal elements. This segment further argues that the imposition of the death penalty is not effective deterrent to crime. The Church prescribes that “instead of death, heinous criminals could be punished with life imprisonment without possibility of parole.” The Church also believes that death penalty had a procedural bias against the poor who are not capable because of economic and social status of hiring good lawyers to defend their cases. The Church enjoins the readers to nurture the Christian value of forgiveness and to break the cycle of violence that prevails in our society. “… By taking a life through capital punishment, we do not reverse the cycle of violence. We do not even diminish it, we accelerate it… Capital punishment is the outward sign of an inward mindset that believes that the scales of justice can be balanced by violent means. Finally, this Primer extols and upholds a culture of life prescribed in the unconditionally pro-life pronouncements of Pope John Paul II, and rejects the culture of death that prevails in our country today. +FRANCISCO C. SAN DIEGO, D.D. |
||||||
24th
May
|
“Blessed are the Pure of Heart!” (Mt 5:28) Dear People of God: We, your Pastors tasked to promote our common good, want to bring to your attention a major social concern these days, that of pornography. We are gravely distressed by what is happening in the media and the entertainment world nowadays. Tabloids attract attention not just on their sensational headlines, but more on the seductive poses of girls on their front pages. Movie ads and films project nudity and sexually explicit scenes to command higher commercial patronages. With pornography, the dignity of the human person is debased. As it is bent on commercializing human sexuality, pornography degrades both the subjects, especially the women and young children, and the users themselves. Allow us then to reflect with you on the evils of pornography, its causes and how they can be creatively solved. There is a need for an integral and coordinated effort to combat this social malady. EFFECTS OF PORNOGRAPHY The Catechism of the Catholic Church (n.2345) teaches that pornography is a grave offense, because it seriously injures the dignity of the participants. The subjects become objects of base pleasure and sources of illicit profit for others. Those who exploit them also degrade their humanity. Pornography creates an illusion of a fantasy world. The Church’s condemnation of pornography stems from the fact that it destroys the essence of human sexuality and it corrodes human relationships, especially those of women and the children. Family life and marriage are gravely undermined. The moral fiber of society is weakened. Pornographic consumption is a major factor contributing to sexual crimes and the scandals that seriously affect the public consciousness. Police blotters are full of confessions of sexual and violent crime offenders about their addiction to some form of pornography. CAUSES OF THE SOCIAL MALADY The deeper cause of pornography is sheer greed, especially on the part of the producers and disseminators. In 1997 alone, there was a reported $15 billion profit from the sale of videotapes, the popularity of sexphone use, cable TV and Internet, without including movies and magazines. This lucrative industry grows because people, mainly the male adults and young people, patronize it for the gratification it offers. A liberal attitude using as an excuse freedom of artistic expression lends support in justifying the making of porno materials. Furthermore, the difficulties of effectively enforcing our existing laws on pornography worsen the malaise. With the development of technology like the Internet and the upsurge in the number of cable TV businesses, these difficulties are compounded. There is then the need to pass stringent laws against irresponsible use of these media tools. It is hoped that the two pending Congress bills (Senate Bill no. 336 and House Bill no. 1401) will help curb pornography on the Internet. There is a need for stronger political will in the fight against this evil force. CREATIVE SOLUTIONS NEEDED Before this gargantuan foe, the various sectors of our society need to join forces in seeking and working out creative solutions.
2. Parents should build in their children healthy attitudes toward human sexuality through their example and appropriate sex education. They should set house regulations that will prevent entry of pornographic garbage in their homes. They should also contribute to the values education programs of their children’s schools. 3. The schools are significant extensions of the children’s growth environment. They should help the students develop mature attitudes on sexuality and human relationships, especially in marriage and family life. Through integrated education, the students will learn the need to practice self-discipline and be discerning and critical consumers of media. We wish to express our strong objection to the use of pornographic materials and approaches in sex education classes held in our schools. 4. The initiatives of some private sectors to combat pornography are commendable. To these, we express our outright support. The general public needs to make its voice heard and known to producers, commercial interests and the public authorities. Writing protest letters against immoral materials being shown in public movies and TV or being sold on the newsstands will also prove effective. The viewing public should be made aware that patronage of lewd movies and entertainment shows express support for pornography. The active involvement of our lay people in the campaign against pornography is necessary and will lead to the effective transformation of our society. 5. We commend the efforts of the public authorities, particularly some police and military personnel, to curb pornography. We urge the consistent enforcement of laws against pornography. Our people expect also creative control of pornography in the Internet and telecoms. We recall here that the Lord gives a stern warning against becoming the source of sin and scandal to the little ones. He would be better thrown into the sea with a great millstone around his neck (Mk 9:42). To eradicate pornography, there is a need to purify our hearts (cfr. Mt 5:28), for as the Church teaches, “the imbalances which the modern world labours are linked with that more basic imbalance of the heart” (Vat. II, Gaudium et Spes, no.10). Let us invoke the powerful intercession of Mary our Mother whose purity of mind and heart helped her clearly see and fully live the will of God in her life in an act of devout service to others through Her Son Jesus our Lord. For the Catholic Bishops’ Conference of the Philippines +OSCAR V. CRUZ, D.D. |
||||||||
23rd
May
Buod ng Sulat-Pastoral
|
|||||||
23rd
May
Landas ng Pagpapakabanal
Sulat Pastoral
ng Kapulungan ng mga Obispong Katoliko
ng Pilipinas sa mga Pilipinong Katoliko
Mga minamahal naming kapatid kay Kristo:
1. Sa nagdaang panahon sumulat kami sa inyo tungkol sa kalagayan ng ekonomya, pulitika, at kultura sa ating bansa. May maliwanag, may madilim sa mga aspetong nabigyang pansin tungkol sa ating kasaysayan at kasalukuyang kalagayan bilang isang bayan. Ang lahat ng ito ay may ipinakikita at ipinahihiwatig tungkol sa atin bilang mga mananampalataya at mamamayan, sa atin bilang isang bayang naturingang bukod-tanging Katoliko sa Asya. Batay sa nailarawang kalagayang pang-ekonomya, pampulitika, at pang-kultura, maipagmamalaki ba natin na tayo ay isang bansang “Kristiyano”? May naidudulot bang pagkakaiba ang pananampalatayang Kristiyano sa takbo ng kasaysayan at sa paghubog sa lipunang Pilipino? Ano ang masusulyap sa ating kalooban bilang isang bayan, batay sa takbo at kalagayan ng ating lipunan? Sino tayo, at anong klaseng landas ng pagpa-pakatao at pagpapakabanal ang sinusundan natin?
Layunin
2. Sa bagong sulat-pastoral na ito, bilang tugon sa panawagan ng Santo Papa Juan Pablo II na ihanda ang Santa Iglesya sa kanyang paglalakbay patungo sa ikatlong milenyo, nais naming anyayahan kayo—mga minamahal na kapatid sa pananampalataya—na pagtuunan ng pansin ang landas ng pagpapakabanal na ating nakagisnan bilang mga Katolikong Pilipino. Saan tayo nagsimula, nasaan tayo ngayon, saan tayo patungo? Saan, paano, at kailan natin nakatagpo sa ating kasaysayan ang Panginoong Hesukristo? Anong pagkakaiba ang naidulot at naidudulot sa atin ng pagtatagpong ito?
3. Kasama ang Kristong ating nakatagpo, sisikapin nating mailarawang muli ang nakaraan at mabigyan ito ng bagong kahulugan. Sa gitna ng kadilimang ating nilalakbay, hayaan nating pag-alabin niyang muli ang ating mga puso. Hayaan nating maipakilala niyang muli sa atin ang kanyang sarili, ang kanyang layunin, ang kanyang landas.
4. Kung tutuusin, para sa amin din ang sulat na ito, dahil— kung landas ng pagpapakabanal ang pag-uusapan—saan pa ba kami magsisimula kundi sa aming sari-sariling mga karanasan at pagmamasid din tungkol dito? Sa gayon ay magagawa din naming suriin, kilatisin at punahin ang aming mga sarili bilang isang kalipunan ng mga obispo—sa aming kaugnayan sa mga pamayanang Kristiyanong ipinagkatiwala sa amin ng Pastol ng mga pastol—ang Panginoong Hesukristo. Hindi lang minsan o makalawa na naming naitanong sa aming sarili nitong mga nagdaang panahon, kung masasabi ba namin bilang mga pastol na kilala namin ang aming mga tupa kung paanong kilala rin nila kami at sinusundan ang aming tinig? O baka kaya, lingid sa aming kamulatan, ang tinig nami’y banyaga na sa kawan at ang kawan ay malaon nang nawalay sa amin? Kayo, mga kapwa mananampalataya, ang magsasabi nito pagkabasa ninyo ng sulat na ito. At dahil hangad naming makipag-usap nang puso-sa-puso, minabuti rin namin, sa kauna-unahang pagkakataon na isulat ito sa isang wikang hindi banyaga sa inyo, sa wikang natanggap na natin bilang wikang pambansa, lalo na sa pagkakataon ng ika-isandaang taon ng ating pagiging isang bansang malaya.
“Matanda” ang Itawag Ninyo sa Amin
5. Kahit totoong marami sa aming mga obispo ang may-edad na, madalang lang ang matutuwa kapag may nagsabing “matanda” na siya. Sino nga ba ang nais matawag na “matanda” kung iniuugnay ito sa pagputi o pagkalagas ng buhok, sa pagiging sakitin, bugnutin, ulyanin at wala nang silbi? Mas matamis nga naman sa tenga ang masabihang “Bata pa pala kayo,” dahil iniuugnay ito sa pagiging malakas, masigla at may silbi.
6. Sayang naman kung patatangay na rin tayo nang lubusan sa ganitong uri ng pag-iisip. Unti-unti, ito na ang kaisipang nangingibabaw sa mga lipunang babad sa kapitalismo at konsumerismo. Kapital nga naman ang tingin sa pagkabata, may silbi pa sa produksyon. Pasanin ang matatanda, pabigat, wala nang silbi sa paggawa. Iyon ay kung produksyon ang pangunahing batayan ng pagiging “may-silbi”. Hindi ito Pilipino, at lalong hindi Kristiyano.
7. Sa katunayan, kabaligtaran ng ulyanin, makakalimutin at walang silbi ang ugat na kahulugan ng salitang “matanda”. Ma-tanda ang hindi madaling makalimot, matandain. Higit sa lahat, mahusay bumasa at umunawa sa mga palatandaan ng buhay, dahil mas mayaman sa karanasan. Sa katutubong kultura natin, hindi ang may-edad, kundi ang mga batang kulang pa sa karanasan ang madaling makalimot. Kaya nga pinahahalagahan sa atin ang nakatatanda. Iginagalang, pinakikinggan, may mahalagang papel na ginagampanan sa lipunan. Sa pagdaan ng panahon, hindi lang matanda ang itatawag sa kanila. Sila na mismo ang ituturing nang Tanda (hal. Tandang Pasyo, Tandang Sora), mga buhay na mapang nagtuturo ng landas upang di maligaw ang manlalakbay.
8. Aba, kung ganito pa rin ang kahulugan sa atin ng “matanda” ay ikararangal naming matawag ninyong nakata-tanda! Sa katunayan hindi ito nalalayo sa sinaunang pakahulugan sa salitang presbyteroi sa Banal na Kasulatan. Sanhi marahil ng impluwensiya ng kulturang Hudyo, tinawag ding “matatanda” ni San Pablo ang mga tagapangasiwa sa mga sinaunang pama-yanang Kristiyano. Sa kanyang paglalahad sa mga katangiang hinahanap sa mga pinuno ng pamayanan, malayang pinagpapalit ni San Pablo ang salitang episkopos (tagapangasiwa) at presbyteros (nakatatanda). (Tito 1:5-7; 1 Tim 3:1-7; 5:17-19). Tinatawag niyang “matanda” ang mga obispo dahil itinuturing silang nakatatanda sa pananampalataya na nahirang bilang tagapangasiwa sa pamayanang Kristiyano. (LG, 26-27; CD, 2 & 15).
9. Ganito pala ang papel namin bilang mga nakatatanda: ang magmasid at makinig nang mabuti sa mga pangyayari, sa takbo ng panahon, sa nakaraan at kasalukuyan, upang malaman ang dapat patunguhan ng pamayanan. May kinalaman pala ito sa kakayahang bumasa ng kalooban ng tao at tumuklas sa kalooban ng Diyos sa pamamagitan ng pagkilala sa mga palatandaan, at pag-unawa sa kahulugan ng mga ito. May kinalaman pala ito sa pakikiisa sa gawain ng Dakilang Pastol sa pangangalaga sa kawan, lalo na sa mga maliliit, sa paggabay at pag-aantabay sa buong pamayanan sa gawain ng pagkilatis sa tama at mali, sa mabuti at masama, sa matuwid at lihis. At kahit na ito’y isang kakayahang kaloob ng Diyos na kalakip ng aming mismong pagkakahirang bilang mga obispo, hindi rin pala namin basta maipapalagay na taglay nga namin ito, kung hindi rin kami kasamang nagsusumikap na may kababaang-loob na makilakbay sa landas ng pagpapakabanal bilang Kristiyanong Pilipino.
10. Ang ganitong kamulatan sa papel na dapat naming gam-panan bilang inyong mga pastol at pinunong-lingkod ang siya ngayong gumagabay sa paglikha namin ng sulat-pastoral na ito.
I. PAGLALARAWAN
Landas na Nakagisnan
11. Aminin natin, hindi payak ang minana nating landas ng pagpapakabanal. Bunga na ito ng masalimuot nating kasaysayan bilang mga pamayanang may angkin nang katutubong karanasan sa Banal bago pa napadpad dito sa atin ang mga unang misyonerong Kastila na nagdala ng pananampalatayang Kristiyano sa atin. Banyaga sa atin ang pananampalatayang ito. Tinanggap ng ating mga ninuno kung paano tinatanggap ang dayuhan: magalang, mapitagan, masuyo—ngunit nanatili munang dayuhan. Kailan at paano ito unti-unting tumalab sa ating katutubong kalooban ay mahirap nang bakasin. Sapat nang sabihin na sa kabila ng himagsikang nagwaksi sa dayuhang mananakop, nanatili pa rin ang Kristiyanismo sa atin. Maaari kayang sabihing palatandaan ito na kahit paano’y nagkatugunan din ng kalooban ang katutubo at dayuhan at nagbunga ang pagtatalik ng dalawang abot-tanaw ng isang mestisong supling? Nawala ang dayuhang ama, ngunit naiwan ang mestisong supling.
12. Aminin natin, hindi man katutubo ang Kristiyanismo sa Pilipinas, ay hindi na rin ito dayuhan. Kapwa dumadaloy na sa ating kamalayan bilang Pilipinong mananampalataya ang kaloobang sabay na katutubo at dayuhan. Ni hindi tayo maihahalintulad sa ibang mga Kristiyano sa Asya na minorya sa kani-kanilang mga bansa. Kung baga sa banyagang puno na natanim sa katutubong lupa, malalim na rin ang pagkakaugat sa atin ng pananampalatayang Kristiyano. Tumubo ito at nagsanga. Kumusta ang bunga, matapos ang mahigit na apat at kalahating dantaon? Ano ang ibinunga nitong kalooban? Ano ang mga katangian, hangarin, kakayahan at kakulangan ng kaloobang ito? Anong landas ang sinusundan nito sa gawaing pagpapakatao at pagpapakabanal?
13. Sikapin nating hanapin ito sa ating mga sinasabi at ibig sabihin, sa ating mga kagawian, kaugalian, at ibig ipahiwatig ng mga ito. Kung minsan, hindi tayo magkaunawaan dahil narinig man nang malinaw ang ating sinasabi, hindi naman naunawaan ang ibig nating sabihin. Sa usapin man ng landas ng pagpapakabanal, marami tayong sinasabi. Ipinahahayag natin ang mga ito sa mga salitang taglay ng ating mga kasabihan o kawikaan, sa mga kaisipang ipinahahayag ng ating mga kau-galian, at sa ating mga iniaasal sa kapwa. Ano ang ating sina-sabi? At ano naman ang ibig nating sabihin? Ano ang ipina-susulyap nito tungkol sa kaloobang Pilipino?
14. Sa mga malaon nang magkakilala at magkalapit-loob, hindi ito problema. Isang kindat lang, o turo ng nguso, o taas-kilay, ay maaari nang magkaunawaan. Sa mga magkalayong-loob, kung minsan, anumang dami ng salita at pahiwatig ay hindi pa rin magkaintindihan. Alin kaya kami sa dalawa, kaming inyong mga obispo?
15. Sa unang bahaging ito ng aming sulat, nais naming ilara-wan sa abot ng aming makakaya, ang landas ng pagpapakabanal na sinusundan ng kaloobang Pilipino. Tatlong bagay daw ang kahulugan ng salita (dabar) sa mga Hebreo: salita ng isip, salita ng bibig, salita ng gawa. Bibigyan namin ng pansin ang tatlong aspetong ito sa ipinahahayag na salita ng Pilipinong Kalooban tungkol sa landas ng pagpapakabanal, ayon sa ating mga kaisipan, kasabihan, kawikaan, larawan, kaugalian, kahiligan, atbp, kasabay ng pagbigkas sa ibig ipakahulugan at ipahiwatig ng mga ito.
A. Sinasabi at Ibig Sabihin
“Loob, Kalooban”
16. Malawak ang mga panulat na nailimbag na ukol sa kahulugan ng loob at kalooban para sa Pilipino. At dahil nasa larangan ng loob at kalooban ang tinatalakay nating landas ng pagpapakabanal, kahit pahapyaw lamang ay sikapin natin ngayong bigkasin ang kahulugan ng larangang ito.
17. Pag sinabi tungkol sa isang binata na “Nasa pagpapari ang loob niya,” ibig sabihin, pangarap niyang maging pari. Kapag sinabi namang “Buo na ang loob niya,” ibig sabihin, nagpasiya na siya. “Hindi niya kalooban ang nangyari.” Ibig sabihin, hindi niya kagustuhan. Hangarin, layunin, kagustuhan, pangarap, desisyon, ibig mangyari… ang lahat ng ito’y nasa larangan ng loob, panloob, o kalooban para sa atin. Ang damdamin ng pagkaakit, pagka-humaling at pag-ibig ay gayundin.
18. Kapag sinabi halimbawang “May loob sa Diyos ang taong iyan,” ibig sabihin, may kabanalan siyang taglay. Ganito kung ilarawan ang mga taong may kabanalan, “may loob sa Diyos.” Malinaw sa atin ang pagkakaiba ng tunay na banal sa “nagbabanal-banalan” lamang. Ang “pagbabanal-banalan” para sa atin ay nasa larangan ng puro panlabas, wala sa loob. Hindi kaiba sa madalas kutyain bilang “pakitang-tao”. Para sa atin, hindi sapat na batayan ng kabanalan ang nakikita sa panlabas na kaanyuan, kahit maaaring makita at madama sa panlabas na kaanyuan ang Banal. Mas mahalaga kaysa dalas ng pagsisimba, pagdarasal, at iba pang gawaing iniuugnay sa kabanalan ang tanong: “may loob ba siya sa Diyos?” Sa larangan ng loob, panloob, o kalooban nagaganap ang tunay na kabanalan. Hindi tuloy kataka-taka na hindi maipaghihiwalay sa atin ang kabanalan at kagandahang-loob—na lagi namang nakaugnay sa pagiging mabait, matapat, mapag-malasakit, mapagpakumbaba, atbp.
Ito marahil ang dahilan kung bakit sa atin, hindi na kailangang ipaliwanag pa ang talinghaga ng pariseo at publikano (Lukas 18:9-14). Madaling maunawaan ng Pilipino kung bakit hindi ang pariseong nagmamapuri sa kanyang gawaing-kabanalan kundi ang publikanong makasalanan ngunit nagpapakumbaba ang nakitaan ng kabanalan ng Panginoon.
“Banal, Mahal”
19. “Di tayo pababayaan ng Mahal na Birhen.” “Malapit na ang Mahal na Araw.”
Kapansin-pansin sa ating paraan ng pananalita kung paano natin malayang ipinagpapalit ang salitang banal sa mahal. Sa atin hindi magkaiba ng kahulugan ang dalawa. Mahal ang Banal, Banal ang Mahal. Mahal ang turing natin sa Banal. Dahil kaya mahal ang tawag natin sa mga bagay na namumukod-tangi, kakaiba, di-mumurahin, mahalaga? Mahal din ang tawag natin sa mga taong may malalim na kaugnayan sa buhay natin at pinahahalagahan natin.
20. Sa isang banda, masasabing ipinahihiwatig lamang nito na ang kabanalan ay itinuturing nating kayamanan— kaya Mahal. Ito’y nagpapatingkad sa uri at katangian ng pagkatao ng tao, at nagbibigay ng kakaibang halaga sa gawain at samahan. Marahil isang dahilan ito kung bakit lahat ng luho, alahas, maringal na kasuotan at iba pang bagay na mamahalin ang ibinabalot ng Pilipino sa mga poon, sa Mahal na Birhen, sa mga santo’t santa. Hangad nating ipahayag ang karangalan nila, ang kamahalan nila. Ibig nating itampok ang kaibahan nila, ang halaga nila sa atin.
21. Sa kabilang banda naman, may iba pang ipinasusulyap ito sa atin. Maaaring ipinahihiwatig din nito sa atin na ang kabanalan ay laging nakaugnay sa mahal, sa pagmamahal. Banal si Kris-to sapagkat minahal niya tayo, at lubhang inialay ang buo niyang buhay sa ikatutubos natin. Dalisay na pagmamahal, kagitingan, kabayanihan — ang lahat ng ito ay iniuugnay natin sa kabanalan. Para bang ibig nating sabihin: walang masu-sulyapang Banal sa taong hindi marunong magmahal.
22. Kaya pala parating napakatindi ng dating sa atin ng mga salita ni San Pablo: “Anumang husay kong magsalitang tulad ng tao at mga anghel, kung wala akong pagmamahal, wala akong ipinag-iba sa maingay na batingaw at pompiyang na uma-alingawngaw. Anumang husay kong manghula at umunawa… ipamigay ko man ang lahat ng ari-arian ko, pati na ang katawan ko, kung wala akong pagmamahal, walang katuturan ito.” (1 Corinto 13:1-3)
“Awa ng Diyos”
23. Madalas mabanggit sa karaniwang usapan ng Pilipino ang awa ng Diyos. Sa natutuksong mawalan ng pag-asa, may nagsasabi: “May awa ang Diyos.” Sa kinukumusta, “Mabuti naman, awa ng Diyos.” Sa nagmamano: “Kaawaan ka ng Diyos.” Sa kamalayang Pilipino, halos pareho ang awa sa grasya, sa biyaya. Kahit bunga pa ng ating pinagpaguran o pinaghirapan ang anumang kariwasaang natamo natin, tiyak na mangingibabaw pa rin ang paniwalang ito’y mula sa awa ng Diyos.
24. Palagi, para sa atin, may kinalaman ang awa sa Banal. Walang kabanalan sa taong malupit at hindi marunong mag-patawad. Walang kabanalan sa taong walang malasakit at hindi man lamang maantig ang damdamin kapag nasaksihan ang pagdurusa ng kapwa. Ilan sa mga talinghaga sa ebanghelyo ni San Lukas na Pilipinong-pilipino ang dating ay ang mabuting Samaritano (Lukas 10:30-37), at ang alibughang anak (Lukas 15:11-32). Malakas tumimo sa damdaming Pilipino ang mga kuwentong ito dahil awa ang paksa: awa ng Samaritano sa biktima, at awa ng ama sa anak. Kapwa larawan ng kabanalan sa atin ang dalawa dahil inuugnay natin ang awa sa Banal.
25. Sa kabilang dako, mulat din naman tayo na hindi lang sa awa nasusubok ang tunay na kabanalan kundi rin sa gawa. Sa mga taong dasal na lamang nang dasal, madalas mabanggit ang isang lumang kasabihan na alam nating lahat: “Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa.”
“Mabuting Hangin”
26. Hangin ang larawang madalas nating gamitin sa maraming kalagayan: sa taong galit, “masama ang timpla ng hangin”; sa taong mayabang, “malakas ang ihip ng hangin”; sa taong maysakit, “nahipan ng masamang hangin”. Sa mga taong laging kamalasan ang dala, nasasabi kung minsan: “Anong masamang hangin ang nagpadpad sa iyo dito?” At pag hindi ka nagsisimba, kung minsa’y mapagsasabihan ka ng matatanda: “Pumasok ka nga ng simbahan nang mahipan ka ng mabuting hangin.”
27. Hindi malayo ang kaisipang ito sa paglalarawan sa Espiritu Santo ng Banal na Kasulatan: hangin (Gen 1:2), hininga ng Diyos (Juan 20:22). Ang Banal para sa atin ay parang mabuting hangin na nagdudulot ng kaayusan, nagtataboy ng masamang hangin ng galit at hidwaan. Di ba’t hangin din ang larawang ginamit ni San Lukas tungkol sa pagdating ng Espiritu Santo sa araw ng Pentekostes? (Gawa 2:2) Isang hanging yumanig sa buong kabahayan at nagdulot sa kanila ng mga “dilang apoy”, o kakayahang magsalita sa iba’t ibang wika; isang kakayahang maghatid ng pagkakaunawaan, ng bagong kaayusan. Ang bagong hanging ito ang nagtaboy sa masamang hangin ng sumpa ng Babel, sa sumpang nagdulot ng pagkakawatak-watak, ayon sa aklat ng Genesis. (Gen 11:1-11)
Ang Tamang Daan
28. Kung ang buhay para sa atin ay paglalakbay, ang kabanalan ay may kinalaman sa paghahanap sa tamang daan. Madalas ilarawan ang mga taong napapasama bilang “mga nalilihis ng landas.” Ang tingin sa kanila’y parang manlalakbay na naligaw o nawalan ng direksyon. Walang damdaming Pilipino na hindi naaantig kapag naririnig sa kantang Anak: “Nagdaan pa ang mga araw at ang landas mo’y naligaw, ikaw ay nalulong sa masamang bisyo.” Magkaiba para sa atin ang naliligaw sa nawawala. Hindi “ligaw” ang tawag sa taong kusang lumihis ng landas. Pinaghahanap ang naliligaw, dahil, sa ganang atin, hindi sinasadya ang pagkakamali. Ang mismong paghahanap ay sagisag na ng naunang patawad sa nagkamali.
29. Kung paglalakbay ang pagpapakabanal, ito’y may layunin, at hindi lahat ay umaabot sa paroroonan. Isa pang dahilan dito’y ang “paglaki ng ulo”. Kaya rin siguro may kasabihan tayong: “Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi maka-rarating sa paroroonan.” Malalim ang ating pagpa-pahalaga sa gawain ng pagtanaw ng utang-na-loob. Para sa atin, hindi kailanman pinagpapala ang mga taong walang utang-na-loob. May kinalaman ang nakaraan sa hinaharap. May kinalaman ang pinag-mulan sa patutunguhan. Hindi aabot ang nakalilimot. Pangunahin sa mga hindi dapat talikdan, para sa atin, ay ang mga ninuno, mga magulang, mga kamag-anakan, at ang abang simulain. Isang banal na gawain sa atin ang pag-iilaw ng kandila sa mga yumaong ninuno, magulang, at kamag-anakan. Isang banal na gawain din ang alagaan ang matatanda hanggang kamatayan. Isang banal na tao ang nananatiling mababa ang loob kahit nagtagumpay na, o malayo na ang nara-rating. Isang banal na gawain ang maging mulat sa kasaysayan. Hindi lamang ito pag-alaala at pagsalaysay sa mga nangyari sa nakaraan, kundi pagbabalik sa nakaraan sa hangaring mabigyang-saysay ang kasalukuyan at ang hinaharap. Di ba’t ito rin mismo ang kahulugan ng paggunitang ginagawa natin sa bawat pagdiriwang ng Eukaristiya: “Gawin ninyo ito bilang pag-alaala sa akin.” (Lukas 22:19; 1 Corinto 11:24-25).
Pagpapakabanal, Pagpapakatao
30. Ang landas ng pagpapakabanal at landas ng pagpapaka-tao—para sa atin—ay hindi mapaghihiwalay. Hindi kailanman tatawaging maka-Diyos ng Pilipino ang hindi makatao. At nasusubok—para sa atin—ang pagkatao at pagpapakatao sa pakikipagkapwa-tao. “Madali ang maging tao, ngunit mahirap ang magpakatao.”
31. Palitan man ang salitang “tao” dito ng “Kristiyano”, hindi magbabago ang saysay ng kasabihang ito: “Madali ang maging Kristiyano, ngunit mahirap ang magpaka-Kristiyano.” Ang tinutukoy na mahirap ay may kinalaman sa proseso, sa masalimuot na landas na kailangang lakbayin tungo sa pagiging lantay na tao. Halos ipinapalagay ng kasabihan na ang hindi nagpapakatao ay nagpapakahayop. “Hayop” ang palasak na turing sa mga taong hindi asal-tao, walang awa at walang paggalang sa kapwa. Ipinapalagay nating parang hayop ang tao hangga’t hindi siya natututong magpakatao, hangga’t hindi pa niya nalalampasan ang pagka-makasarili, hangga’t hindi siya natututong magbigay, maglingkod, magmahal, mag-alay ng sarili sa isang dakilang layunin. Kanino pa natin mas lubos na matututuhan ito kundi sa Panginoong naghabilin sa kanyang mga alagad: “Magmahalan kayo, tulad ng pagmamahal ko sa inyo.” (Juan 15:12) At paano ba siya nagmahal? Ito ang sinasagot ng kasunod: “Walang pag-ibig na hihigit pa kaysa pagiging handang mag-alay ng kanyang buhay alang-alang sa kaibigan.” (Juan 15:13)
32. Pag-ibig sa kapwa, pag-aalay ng buhay para sa kapwa, pakikipag-kapwa… ito para sa atin ang buod ng pagpapakatao. Ito rin ang pundasyon ng pagpapakabanal.
B. GinAgawa at Ibig Ipahiwatig
33. Ano naman kaya ang ipinakikilala sa atin ng ilang mga popular na pagpapahayag ng kabanalan— tungkol sa kaloobang Pilipino? Kapansin-pansin na ang karamihan dito’y kusang ginagawa ng maraming mga Katolikong Pilipino kahit walang kinalaman sa mga tradisyonal na liturhiya at turo ng simbahan. Ilan lamang sa maraming halimbawa ang mga sumusunod:
Pag-aantanda
34. Walang dudang sa simbahan napulot ng marami ang pag-aantanda o pagkukurus, dahil ginagawa natin ito sa simula at katapusan ng mga pagdiriwang na liturhiko at para-liturhiko. Pero sino ang nagturo sa Katolikong Pilipino na mag-antanda sa loob ng jeepney sa bawat madaan ito sa tapat ng isang simbahan? Sino ang nagturong magkurus siya kapag may nabalitaang masama, kapag nasa bingit ng panganib, o kapag may dumarating na kalamidad, o sa simula ng kahit anong paligsahan? Walang paliwanag at walang ibang dahilan kundi ang udyok ng dam-daming may tiwala sa lakas at kapangyarihan ng tandang ito sa buhay natin, tulad din ng tiwala ni San Pablo: “Sa napapari-wara, ang krus ay kahangalan, ngunit sa mga naliligtas, ang krus ay kapangyarihan ng Diyos.” (1 Corinto 1:18)
35. Ang kabanalan ng lugar, ng pook, ng tubig-basbas, ng oras, o anupaman ay sapat nang dahilan para mag-antanda ang Pilipino. Ito, para sa atin, ay marka ng pagkakaiba ng isang lugar sa ibang lugar, ng isang bagay sa ibang bagay, ng isang panahon sa ibang panahon. Gaano man ipagdiinan na ang Diyos ay Espiritu at Katotohanan at hindi maikukulong sa lugar at panahon, aminin natin, kagawian pa rin natin ang ibukod ang lugar o panahon o bagay na Banal, o nadampian man lamang ng Banal. At sa marami pang ibang pagkakataong kusa tayong napapa-antanda, parang iisa lang ang sinasabi natin: “Diyos ko, alam kong di mo kami pababayaan.” Para bang nagbibigay ito ng isang uring pitagan o kapanatagan-ng-loob na hindi kakaiba sa naranasang ni Jacob nang matagpuan niyang nasa isang banal na lugar siya. (Gen 28:16-19)
Haplos sa Banal
36. Sa atin, hindi sapat na makita o marinig ang Banal. Ma-halagang mahawakan ito, mahaplos, madama. Isang bagay na hindi lubos maunawaan at matanggap ng iba sa ating mga kapwa-Kristiyanong hindi Katoliko ay ang pagkuskos sa mga larawan at istatwa ng mga Banal. Madalas mapuna ito bilang isang taliwas na gawain na katumbas ng pagsamba sa diyos-diyosan, lalo na kung ito’y titingnan mula sa kanluraning pana-naw. Subalit sa atin, hindi hiwalay ang Diyos na banal sa mga bagay na banal. Ang haplos ng Pilipino sa banal na bagay ay haplos niya sa Diyos.
37. Kung tutuusin, hindi lang mga larawan at rebulto ang hina-haplos ng Pilipino, kundi pati mga buhay na taong hina-hangaan. Lalapit at lalapit tayo sa mga taong kinikilalang banal—halimbawa sa Santo Papa noong dumalaw siya dito sa atin — “mabahiran man lamang ng kabanalan niya.” Sa atin, ang Banal ay para bang pabango. Naamoy kapag nabahid sa iyo. Lumalapit tayo sa mga bagay, tao, o lugar na itinuturing na banal sa hangad na mabahiran ng halimuyak ng Kabanalan, kahit kaunti man lamang.
38. Kung sa kanluranin, ang pag-iisip ang pangunahing tulay sa Banal, sa atin, mas pangunahin ang damdamin. At malakas ang tiwala natin sa tindi ng kapangyarihan ng Banal. Walang ipinagkaiba ito sa tiwala ng babaeng naaagasan ng dugo sa ebanghelyo nang sikapin niyang mahawakan man lamang ang laylayan ng damit ng Panginoon: “Mahaplos ko man lamang ang laylayan ng damit niya, alam kong gagaling ako.” (Lukas 8:43-48)
Mga Banal na Abubot
39. Aminin natin, pinalitan ng eskapularyo sa leeg, rosaryo sa bulsa, mga istampita at nobena sa pitaka, panyolitong El Shaddai, at marami pang mga “banal na abubot” ang mga anting-anting. Proteksyon sa maligno, sa masamang espiritu, sa sakit, sa panganib, sa usog, sa kalamidad, at sa tukso ng demonyo. Pamahiin ang anting-anting kung titingnan sa pananaw na kanluranin. Subalit hindi kaya maaaring ituring ito bilang isang kahiligang namana ng ating katutubong kalooban mula sa mga ninuno nating may likas na pakundangan sa Kapangyarihan ng Banal? Isang pagkilala sa kakaibang lakas na nag-iiwan ng bakas, dampi, bahid, o tatak sa mga bagay-bagay na nagbibigay naman ng kakaibang damdamin ng kapanatagan sa nagtataglay nito?
Pagpapabasbas at Pagmamano
40. Sa pagbabasbas ng bahay, pangunahin pa rin sa Katolikong Pilipino ang pagpapalayas sa masasamang espiritu kaysa anupamang malalim na doktrina ng pagpapa-gunita sa diwa ng binyag. Mas maraming tubig pambasbas, mas mabuti. Hindi sapat ang minsanang basbas at wisik. Hangga’t maari, bawat sulok ng bahay ay magalugad ng pari. Bukod sa bahay at mga banal na larawan, lahat na yata ng uri ng sasakyang panlupa, pangtubig, pandagat, o panghimpapawid ay pinababas-basan. Pati passport ng mga gustong mangibang bayan at kumukuha ng visa. Karaniwan na rin sa Katolikong Pilipino ang magpabasbas ng mismong sarili, hindi lang kapag maysakit. Kasama na rin ang magpapaopera, mangi-ngibang-bansa, mag-eeksamen, atbp. Antabay ng Banal ang laging hiling ng sinumang humihingi ng basbas. Kalakip nito ang malakas na pagtitiwala sa basbas na nagbibigay ng kapayapaan ng kalooban. Kung kakaibang lakas at kapangyarihan ang taglay ng Banal, walang dahilan kung bakit hindi maaaring maranasan ang lakas at kapangyarihang ito sa mga anumang bagay na mahaplos ng Kabanalan.
41. Basbas din ang hinihingi natin kapag tayo’y nagmamano. Pero higit na mahalaga dito ay ang pagpapa-hayag ng paggalang sa mga nakatatanda at pagkilala sa kanilang awtoridad bilang mga magulang. Isang gawaing banal para sa atin ang gumalang sa nakatatanda.
K. Mga Banal na Panahon
at Pagdiriwang
Pasko
42. Walang Pilipinong nasa ibang bayan ang hindi raw mangu-ngulila tuwing panahon ng kapaskuhan. Hahanap-hanapin niya ang simbang-gabi, ang carolling, ang panunuluyan, ang pagsasalo sa noche-buena, ang kulay ng mga parol, ang mga batang namamasko, ang palitan ng regalo at bigayan ng aginaldo, ang kakaibang pagkain sa mesa, ang lahat ng ingay, kulay, sigla at saya. Dito daw yata sa atin ang pinakamahabang pasko. Sa pasko natin lubos na nararamdaman ang diwa ng Pilipinong pag-diriwang. At pangunahing sangkap ng pagdiriwang ang pagtitipon ng mag-anak, magkakamag-anak, at magkakaibigan sa mga tahanan at mga simbahan. Dito nararamdaman, higit sa lahat, ang tunay na diwa at kabanalan ng pagdiriwang.
43. Lamay naman ang diwa ng simbang gabi. Pinaglalamayan natin at pinaghahandaan ang mga importanteng okasyon sa buhay natin. Pinagpupuyatan hanggang gabi, o pinagkakaabala-hang gumising nang madaling-araw. Nagbibigay-diwa ang lamay, kaya’t hindi iniinda ang antok at puyat. Sa atin, mahalagang maramdaman ang konting sakripisyo para mapatingkad pa ang diwa ng pagdiriwang. At tulad ng iba pang mga pagdiriwang na dapat sana’y kay Kristo nakatutok, hinding-hindi isasaisantabi ng Katolikong Pilipino ang Mahal na Birhen sa eksena ng Pasko. Sa kanya nakalaan ang nobena ng Simbang Gabi, siya pa rin ang naka-sentro sa drama ng panunuluyan, pati na ang Misa ng Bagong Taon na parangal sa kanya bilang Ina ng Diyos.
44. Sa pagsasadula naman ng panunuluyan sa maraming mga simbahan, ang pangunahing eksenang umaantig sa damdaming Pilipino ay ang pagsasara ng pinto kina Maria at Jose. Sapagkat napakalaking bagay sa atin ng pagpapatuloy at pag-tanggap sa panauhin, isang bagay na di malirip ang pagsarhan ng pinto ang Diyos mismo. “Tuloy po kayo, Panginoon”. Ito ang diwa ng Paskong Pinoy. Pagbubukas, di lang ng mga pintuan ng bahay, kundi ng kalooban sa Diyos na nakikipanuluyan.
45. Matinding larawan sa atin—lalo na sa mga dukha—ang larawan ng Belen, ang larawan ng Diyos na isinilang sa sabsaban. Matindi ang dating dahil inilalarawan ang Diyos na nakiisa sa ating abang kalagayan, ang Diyos na dumamay. Malalim ang pagkakaukit ng mensaheng ito sa pusong Pilipino.
Mahal na Araw
46. Batid ng Pilipino, kahit ng hindi palasimba, ang kamahalan ng mga araw ng semana santa. Wala tayong ibang araw sa taon na tinatawag na “Mahal” kundi ang mga araw na ito ng paggunita sa pagdurusa, kamatayan, at muling pagkabuhay ng Panginoong Hesukristo. Sa mga gawaing tulad ng penitensya, pabasa, siyete palabras, at salubong — dito umiikot ang pagdiriwang ng Mahal na Araw para sa Katolikong Pilipino.
47. Sa iba’t-ibang anyo ng penitensyang isinasagawa pa rin ng marami tuwing Mahal na Araw, malinaw na hindi sapat para sa maraming Pilipino ang mga liturhiya ng simbahan upang maipahayag ang pakikiisa sa dusa at kamatayan ng Panginoon. Naghahanap pa rin ang marami, lalo na sa mga kalalakihan sa mga kanayunan ng mas marubdob na anyo ng penitensya. Kara-mihan sa mga ito’y pagtupad sa panata na kadalasa’y may kinauukulan: isang mabigat na kasalanang nagawa, isang kahi-lingang natupad na may naipangakong katumbas na sakripisyo, o isang kagyat na pangangailangan na ipinagmamakaawa, atbp. Sa kalooban ng namamanata, banal ang panata at dapat tuparin. Walang nag-uutos sa kanyang gawin ito, kundi ang sarili. Sa mata ng nanonood, maaaring ang madugo at marahas na mga paraang ito—katulad ng paghahagupit-sa-sarili, pagpasan ng mabigat na krus, o pagpapapako-ng-sarili-sa-krus— ay kalabisan na, at malayo sa diwa ng Mahal na Araw. Subalit sa nagpipe-nitensya, ito’y maliit na kabayaran lamang sa napakalaking utang, isang munting sakripisyo sa napakalaking biyayang tinanggap. Kahit di namin lubusang maunawaan ito, sino ba kami upang hatulan ang katapatan ng mga nagsasagawa nito?
48. Isa pang di-mamatay-matay na tradisyon ang Pabasa o Pasyon. Hindi simpleng awit ang Pasyon kundi isang tuloy-tuloy na panaghoy at paghahayag ng hinaing ng umaawit. Dumadaing ang bumabasa ng Pasyon. Pumapasok siya nang unti-unti sa hipnotismo ng paulit-ulit na tinig hanggang sa ma-ging paraan na lamang ang pagbasa sa salaysay ng pagdurusa’t kamatayan ng Panginoon sa pagpapahayag ng mambabasa ng kanyang mga sariling panaghoy sa mga sakit at pagdurusang kanyang nararanasan sa buhay. Nabigyan na ng sapat na pansin ng ilang mga panulat ang kinalaman ng Pasyon sa Rebolusyong Pilipino. Binigyan ng Pasyon ng pagkakataon ang Pilipino na maipahayag hindi lamang ang pansariling daing ng mga indi-bidwal na mambabasa kundi pati na ang daing ng buong sam-bayanang dusta at api noong panahon ng mga Kastila.
49. Habilin naman ang turing natin sa inuulit-ulit na pitong huling mga pananalita ng Panginoong Hesukristo sa krus. Habilin ng namamatay sa mga maiiwan. Hindi kataka-takang nanatili ang tradisyon ng Siete Palabras kapag Mahal na Araw kung mayroon ngang kinalaman ito sa pakundangan ng Pilipino sa kabanalan at kahalagahan ng mga huling habilin ng Anak ng Diyos. Kaya marahil parang napakatindi ng Biyernes Santo sa Pilipino. Pag-aantabay ito sa “kamatayan ng Diyos”. Pagkatapos ng habilin, susun-dan pa ng burol sa patay. Makapanindig-balahibo ang katahimikan ng mga nakapila upang humalik sa krus, o sa imahen ng bangkay ng Panginoong Hesukristo. Isa itong matinding pagsasa-ritwal na nais sabihin ng mananampalataya: “Hindi namin bibiguin ang iyong pakiusap. Hindi namin lilimutin ang iyong habilin.”
50. Higit sa lahat, hindi pa ganap ang Mahal na Araw para sa Pilipino hangga’t hindi ginaganap ang Salubong. Kahit walang ulat sa Bibliya na magpapatunay sa Salubong, buo ang loob ng Katolikong Pilipino na ang Mahal na Birheng Maria pa rin ang unang dinalaw ng Panginoong Hesukristo sa kanyang muling pagkabuhay. Walang ibang batayan ang Salubong kundi ang panloob na katiyakan ng diwang Pilipino na kung mayroong unang ibig bahaginan ang anak sa kanyang tagumpay, ito’y walang iba kundi ang kanyang ina. Hindi kay Kristo mismo kundi sa Mahal na Ina nakikiisa ang mananampalatayang Pilipino, kapag salubong. Inaakit ng tradisyong ito na makiisa ang mananampalataya sa pagbababang-luksa ng Birhen, sa hangaring maipahayag ang lahat ng kanyang mga pag-asa sa buhay. Pangunahin sa mga sagisag ng pagdiriwang na ito ang ma-dramang pag-aalis sa belong itim na nakalambong sa ulo ng Birhen na katulad ng mga dusa’t hapis na nakalambong din sa atin. Ito ang bibigyang katapusan ng muling-pagkabuhay. Sa sandali ng salubong, bababa ang anghel upang alisin ang belo at awitan ang Birhen ng Regina Coeli, kasabay ng taimtim na hangarin ng mga nakikisalubong na kahimanawari’y kasabay na mapapawi ang sarili nilang mga belong itim ng dusa’t sakit. Ito na ang kaganapan ng Mahal na Araw, para sa maraming mga Pilipino. Uuwi ang nakisalubong na may maluwag na damdamin, na tulad ng pag-uwi ng mga katatapos lamang na magbabang-luksa.
Kapistahan ng Patron
51. Ang kahiligang magpista at magpakain sa mga bisita ay hindi inimbento ng mga Kastila para sa atin. Nabigyan lamang ito ng bagong saysay nang iugnay sa kapistahan ng mga patron. Pasasalamat ang pangunahing diwa ng pista. Pasasalamat sa Diyos sa pagaantabay ng mahal nilang Patron. Sa maraming mga bayan at baryo, napaka-personal ng kaugnayan ng mga tao sa kanilang patron, na madalas pa ngang tawagin sa isang ma-giliw na palayaw.
52. Sa Pilipino, hindi lang minsan isang taon ang pagpi-piyesta. Maraming pang mga pagkakataon bukod sa pasko, mahal na araw, at kapistahan ng patron ang maaaring maging dahilan para maghanda, mag-imbita, at magpakain. Kaarawan, anibersaryo, may pumasa sa eksamen, may nagtapos sa pag-aaral, gumapang, lumakad, o nagsalita na si bunso, atbp. Biyaya ng Banal ang pananaw natin sa maraming mabubuting bagay na nararanasan natin sa buhay. Alinman dito’y sapat nang dahilan para magdiwang.
D. Mga Banal na Imahen at
Larawan ng Panginoong Hesukristo
Santo Niño
53. Hindi matatawaran ang kasikatan ng larawan ng Santo Niño de Praga sa atin, at ang mas malawak na debosyon sa Kristong bata. At tulad ng karaniwang paslit, nakagawian na ng marami na bihisan ito ng iba’t-ibang kasuotan: pulubi, anak-magsasaka, basketbolista, at kung ano-ano pa. Madalas ngang punahin ito ng ilang mga intelektwal bilang pagpapakita ng diumano’y paslit na pananampalatayang Pilipino. Sa isang banda, maaaring may punto sila. Subalit sa kabilang banda, hindi rin kaya ito pagpapahayag din ng kaloobang Pilipino sa kanyang kapayakan, kawalang-malay, kawalang-malisya, at pagiging mapaglarong tulad ng bata? Sa Santo Niño, itinatampok ng mananampalatayang Pilipino ang halaga ng “pagiging bata”, na di nalalayo sa sinasabi ng ebanghelyo: “Ang kaharian ng Diyos ay bukod tanging para sa mga bata.” (Mt. 18:3)
Nazareno
54. Namumukod ang larawang ito ng Panginoon sa ibang mga larawan na kadalasa’y puti ang kutis, dahil ang Nazareno ay moreno (kabalat-pinoy), nakaluhod, at may pasan na krus. Marahil sa kanya unang nabanaag ng Pilipino ang kanyang sarili: batbat ng pasakit, nagdurusa, at may dalang krus. Sa kanya nakakatagpo ang maraming mga nagdarasal sa simbahan ng Quiapo — na karamiha’y may dalang pasanin sa buhay — ng karamay sa kanilang mga tiisin. Sa larawang ito, para bang naririnig ng matapat na mananampalataya ang Diyos na nagsasabing: “Hindi ka nag-iisa,” o kaya nama’y “Batid ko ang nararanasan mo,” o “Sabihin mo sa akin ang problema mo, at sasamahan kita sa pagkarga dito.”
Santo Entierro
55. Ang bangkay ni Kristo: nakatali ang ulo, nakabalot ng kumot, nakahiga. Walang ipinagkaiba sa pagdalo sa burol ang paglapit natin sa larawan ng Santo Entierro. Sa lahat daw ng larawan, ito yata ang pinakamadalas pangakuan ng mananam-palatayang Pilipino: “hindi na po ako uulit,” “magbabagong-buhay na ako,” “hindi ko bibiguin ang pangarap n’yo para sa akin.”
Kristong Hari
56. Kahit huli na nang pumasok sa atin ang debosyon sa Kristong hari na nakaluklok sa trono, mabilis pa rin ang paglawig at pagkalat ng kaugaliang maitampok (enthronement) ang larawang ito sa bawat tahanan. Sa larawang ito, itinuturing, kumbaga, ng pamilyang Pilipino bilang “Ama ng tahanan” (padre-de-pamilya) ang Kristong Hari.
57. Batay sa kinahihiligang lapitan ng mga Pilipino sa mga larawan ng Panginoong Hesukristo, masasabing mas nangi-ngibabaw pa rin ang papel niya bilang kakampi, kasangga, karamay, o katoto kaysa sa manunubos o tagapagligtas.
E. Mga Banal na Imahen
at Larawan ng Mahal na Birheng Maria
Ina ng Laging Saklolo
58. Sinong dayuhan ang hindi mamamangha kapag sila’y na-traffic sa may Baclaran at nagtanong sa sanhi ng traffic: ang marahil pinaka-popular na debosyon sa Mahal na Birhen sa Pilipinas? Kahit wala pang isandaang taon mula nang ipakilala sa atin ang larawang ito ng Mahal na Ina, mabilis na kumalat ang debosyon sa kanya, dahil marahil ang larawang ito ang pinaka-malapit sa ugali ng tipikal na ina para sa Pilipino: laging suma-saklolo kapag nangangailangan ang kanyang mga anak. Masuyo at malambing ang paglapit ng Pilipino sa Ina ng Laging Saklolo. Patunay dito ang malaking bunton ng mga papel na naipon ng mga paring Redentorista—na nagtataglay ng mga sulat at pakiusap ng mga nagdarasal sa Mahal na Ina, mula pa noong pumutok ang digmaang Hapon. Ang nobenang ito na dinadasal nang mataimtim ay bahagi na ng buhay ng maraming Pilipino tuwing Miyerkoles, hindi lang sa Baclaran o sa iba pang mga simbahan sa bansa, kundi pati na rin sa mga simbahang dinadayo ng ating mga OFW’s sa iba’t ibang sulok ng daigdig, kung saan sila nag-hahanap-buhay. Higit sa lahat, popular ang debosyong ito sa mga kababaihan na nakakakita sa mapagpalang Ina ng halimbawang matutularan sa kanilang sariling mga papel, lalo na bilang mga ina.
Fatima, Lourdes, La Naval
59. Ang tatlong mga larawang ito ng Birhen ang madalas pagtuunan ng pananalangin ng rosaryo. Sa lahat yata ng uri ng panalangin sa Simbahang Katolika, wala nang hihigit sa pagka-popular kaysa sa pagrorosaryo. Ang rosaryo din ang nagsisilbing parang matibay na buklod sa maraming mga pamilyang Pilipino: na di man makapagsimba, di man makapagdasal bago kumain, o di man magbasa ng Biblia, ay nagagawa pa ring magrosaryo nang sama-sama. Hindi pa rin lumilipas ang kagawian sa maraming mga barangay na ilipat-lipat sa mga bahay-bahay ang larawan ng Mahal na Birhen, na siyang nagiging okasyon para magkatipon ang mga magkakapitbahay. Sa maraming mga parokya, naging paraan ang debosyon na ito para sa pagbubuo ng mga pamayanang Kristiyano: tulad halimbawa ng mga “Barangay-sang-Birhen”.
Peñafrancia, Manaoag, Antipolo, De Los Remedios, atbp.
60. Marami pang ibang mga larawan ng Mahal na Ina ang naging bahagi na ng buhay-pananampalataya ng mga Pilipino sa iba’t-ibang mga lalawigan: halimbawa’y ang Birhen de los Remedios ng Pampanga, ang Birhen de Peñafrancia ng Bicol, ang Birhen ng Manaoag at ng Piat sa Ilocos, ang Birhen ng Antipolo sa Katagalugan, atbp. Saan mang lugar, dambana, o simbahan, nag-uud-yok ang Mahal na Ina ng mataimtim na pana-langin sa mga mananampalataya. Ipinahaha-yag ito sa mga panata, nobena, dalaw, at pagsusuot ng puti at asul na damit (tulad ng sa Birhen ng Lourdes), medalya (tulad ng sa Our Lady of the Miraculous Medal), eskapu-laryo (tulad ng sa Birhen del Carmen), o sin-turon (tulad ng sa Birhen ng La Consolacion).
61. Palaging, iisa ang papel ng Birhen sa mananampala-tayang Pilipino: takbuhan ng mga nangangailangan, sumbungan ng may hinanakit, hingahan ng mga suliranin, pasanin at tiisin sa buhay, kanlungan ng mga maysakit. Hindi tuloy kataka-taka kung bakit naging tampulan na ng mga puna at panunuligsa mula sa mga sektang fundamentalista ang napakalakas na pananampalatayang “maka-ina” ng mga Katoliko. Nagiging dahilan din ito ng maraming agam-agam na baka tayo’y nala-layo na sa pinaka-ubod ng pananampalataya na dapat diumano’y sa Panginoong Hesu-kristo nakatutok. Totoo man o hindi, aminin natin, di hamak na mas malapit pa rin ang nakararaming Pilipino sa Mahal na Ina kaysa sa kanyang Anak.
G. Ang Banal na Eukaristiya
62. Madalang lang sa ating bansa ang simbahang Katoliko na hindi napupuno tuwing araw ng Linggo. Para sa maraming mga pamilyang Pilipino, sangkap na ng pagiging Katoliko ang linggo-linggong pagsisimba. Para sa nakararami, hindi kumpleto ang Linggo kapag hindi nakasimba, kapag hindi nakapulot ng aral, kapag hindi nakapakinabang. Nagiging mapili na rin ang iba sa mga paring sisimbahan: kung mahusay ba o malaman ito kung mag-homiliya. Sa katunayan, kapansin-pansin na sa maraming mga simbahan, ang aral ng pari ang nagiging tutok ng pagdiriwang, kaya’t nagiging malaking kabiguan para sa ilan sa kanila kapag parang hindi sila nakadama ng kabusugan ng kalooban sa homiliya ng pari.
63. Subalit kahit napupuno ang ating mga simbahan kapag Linggo, hindi pa rin maitatatwa na nakararami pa rin sa mga Katolikong Pilipino ang hindi nagsisimba tuwing araw ng Linggo. Sa marami sa kanila, walang partikular na dahilan ang hindi pagsisimba: hindi lang nakagawian; hindi lumaki sa pamilyang pala-simba, o walang nagpakilala sa kanila sa kahalagahan ng pagsi-simba tuwing Linggo. Subalit Katoliko pa rin ang turing nila sa sarili, dahil nabinyagan sila, at may mga pinani-niwalaan— kahit paano—sa mga turo ng Simbahang Katolika. Kung hindi man nagagawang magsimba ng Linggo, bigla naman silang sisipot sa simbahan sa mga araw na pinahahalagahan ayon sa nakagawian: piyesta ng patron, Pasko, Mahal na Araw, atbp.
64. Sa gustuhin man natin o hindi, pangunahin pa ring silbi ng Misa sa mga Katolikong Pilipino ang magdulot ng pagkaing pang-kaluluwa sa indibidwal na mananampalataya. Hindi pa ganoon kalakas ang kamulatan sa Misa bilang mahalagang pag-papahayag ng pamayanang Kristiyano ng kanyang sarili bilang katawan ni Kristo.
H. Ang Pagsulpot ng mga
Charismatic REnewal
Movements at Iba pang KilusAng Laiko
65. Dulot na rin marahil ng kakulangan ng personal at pang-pamayanang ugnayan sa ating mga simbahan, at maging sa ating mga pagdiriwang, unti-unting nagsulputan ang mga kilusang malakas ang diin sa mga nasabing aspeto ng pananampalataya. Sa marami, hindi na sapat ang pagsisimba at iba pang mga pansariling debosyon lamang. Dumarami na ang naghahanap ng samahan, ng mas mainit na kapatiran, ng mas maliliit na pamayanan. Marami nang iba’t ibang mga kilusan ang sumulpot upang tugunan ang pangangailangang ito.
66. Sa maraming mga bagong kilusan sa simbahan, hindi maitatatwa ang mahalagang kontribusyong naidulot ng mga kilusang karismatiko sa Simbahang Katolika. Kung dati’y tumitiwalag muna ang ilang mga Katoliko at napapasama sa mga sektang fundamentalista para mapagbigyan ang hangaring ito, ngayo’y hindi na sila kailangang lumayo pa. Sa loob ng bakurang Katoliko, nakakatagpo na sila ng mga samahang nakakatugon sa pangangailangang ito. Dito napagbibigyan ang kaloobang Pilipinong hindi nakukuntento sa napakapormal at may pagka-dayuhang liturhiya ng Simbahan.
67. Sa mga karismatikong prayer-meetings, kasama sa pagdi-riwang ang huntahan, ang awitan, sayawan, sigawan, iyakan, at tawanan. Dito, hindi lang sila tagapakinig sa isang liturhiyang halos sinasarili ng pari mula simula hanggang katapusan. Dito, may pagkakataon ang mga kasapi upang magpahayag ng sarili, magbigay ng mga patotoo batay sa kanilang mga karanasan sa buhay. Dito, nagkakaroon ng pagkakataon ang kasapi na mapag-nilayang mabuti ang salita ng Diyos, sa kanilang mga Bible study. Dito rin sila nabibigyan ng mga pagkakataong makapag-ambag ng kanilang mga kakayahan sa simbahan: sa pagtuturo, sa pamumuno, sa pag-awit, at sa maraming iba pang paraan, bilang mga laiko. Higit sa lahat, marami sa kanila ang nakapagdudulot ng bagong sigla at buhay sa simbahan, lalo na kung nananatili ang kanilang katapatan at kaugnayan sa kani-kanilang mga parokya.
Gabay sa Pagninilay at Diskusyon
1. Anong uri ng landas ng pagpapakatao at pagpapakabanal ang naipamana sa inyong diosesis at papaano pinagtitibay at pinagpapatuloy ito ng Simbahan sa inyong lugar?
2. Sa inyong palagay, papaano naging makatotohanan o di-makatotohanan ang paglalarawan ng Sulat-Pastoral tungkol sa kalooban ng Pilipino?
3. Ano ang mga katutubong kasabihan, gawain, larawan at kaugalian sa inyong lugar at diosesis na nagpapahiwatig sa kalooban ng Pilipino at sa kanyang kahiligan sa Banal?
4. Paano makatutulong ang Pilipinong kalooban para sa ika-uunlad ng ating buhay pampulitika, pang-ekonomiya at pangkultura? At papaano naman nagiging hadlang ang ating kasalukuyang kalagayang pampulitika, pang-ekonomiya at pangkultura sa pagsulong ng Pilipinong kalooban?
II. PAGKILATIS
68. Tayo ay isang bayang may-loob-sa-Diyos. Katatapos pa lamang nating ilarawan ang kaloobang ito batay sa mga kasabihan, kagawian, kaugalian, at mga kahiligan natin bilang mga Katolikong Pilipino. Sinikap nating bigkasin kung sino ba tayo, sino at ano ba ang Diyos para sa atin, at ano ang nasasalamin sa ating kalooban ukol sa gawain ng pagpapakabanal at pagpapakatao batay sa mga pahayag ng ating mga kaisipan, pananalita, at gawain bilang mga indibidwal, bilang mga pamilya, bilang mga pamayanan at lipunang naturingang “Katoliko” at “Pilipino.” Batay din sa paglalarawang ito, kahit paano’y naaninag natin kung ano para sa Pilipino ang kahulugan ng pagsunod kay Kristo o ang magpaka-Kristiyano.
69. Sa bahaging namang ito, hayaan ninyong kilatisin namin ang nailarawang mga alahas ng kaloobang Pilipino mula sa lente ng pananampalatayang aming pinanghahawakan bilang inyong mga obispo at “nakatatanda”. Sa pamamagitan ng pagkilatis na ito, hayaan din ninyong maipahayag namin ang ilang mga puna at agam-agam tungkol sa ating nakagisnan at pinanghahawakang “loob-sa-Diyos”.
70. Sa bagong Katesismo ng Sambayanang Pilipino (CFC, # 34-44) , nilagom ang paglalarawang ito ng Pilipinong kalooban sa limang mga katangian. Tayo daw ay 1) nakaugat sa pamilya, 2) mahilig sa salo-salo, 3) batbat ng pasakit at sanay sa pagdu-rusa, 4) nagpapahalaga sa mga bayani at sa kabayanihan, at 5) nakababad sa mundo ng mga espitiru. Dito umiikot ang ating loob-sa-Diyos. Kumbaga sa diyamante, ituring nating tapyas ang bawat isa sa mga katangiang ito, na nagpapakislap sa alahas ng pananampalatayang Pilipino. Sisikapin nating mawari ang bawat tapyas na ito.
Pamilya
71. Kung maaari lang hiwain ang kalooban ng bawat Pilipino, hindi kataka-takang matuklasan sa ubod nito ang mga pangunahing mga karakter na humubog sa kanyang pagkatao: si inay, si itay, kuya, ate, sangko, sanse, diko, ditse, mga kamag-anak at malapit na kaibigan. Silang lahat ay nakarugtong sa pamamagitan ng isang matibay na lubid ng “pinagsamahan”. Sa pamilya natin namana ang pananampalatayang nakagisnan. Pamilya din ang unang nagmulat sa atin sa maraming mga kaugaliang nagtataglay ng ating “loob-sa-Diyos”. Hindi marahil kalabisan na sabihing ang buklod ng pamilya ang nagsisilbing pangunahing dahilan ng pagkakabuklod ng Pilipino sa Diyos. Ang Diyos ay laging may kinalaman sa mga gawain, ugali, at mga paniniwalang iminulat sa atin ng ating mga magulang at ninuno. Kung malakas ang ating pagkapit sa mga paniniwalang ito, maaaring ipinahihiwatig nito na malakas pa rin ang ating pagkapit sa pamilya. Ang pagtataksil dito ay pagtataksil din sa pamilya.
72. Ito ang madalas hamunin ng mga charismatic movements dito sa atin, at may punto din sila, kahit paano. Madalas nilang itanong kung tinatanggap na nga ba natin si Hesus bilang ating personal na Panginoon at Manunubos. O baka ang anumang pinanghahawakan nating paniniwala ay nakabatay pa rin sa katapatan sa pamilya at hindi sa isang dalisay na pagtataya ng kalooban at pananagutan?
73. Napakalakas ng buklod ng pamilya sa atin. Isang buklod na bagama’t may maraming naidudulot na kabutihan ay siya rin namang madalas maging dahilan ng ilang mga taliwas na gawain ng Pilipino. Maging tama man o mali, kung alang-alang sa kapatid, sa pamil-ya o kamag-anak ay makakayanang gawin ng maraming Pilipino. Sa isang punto, nagsisilbi na rin ito bilang isang bulag na katapatan na nagiging sanhi ng maraming kabalintunaan at taliwas na gawain sa lipunan, maging sa larangan ng ekonomya, pulitika, at kultura.
74. Kung kay Kristo ang landas na nais nating sundin, kailangan din nating hamunin ang kung minsa’y nagiging malabis at di-angkop na katapatan sa pamilya, kung paanong hinamon niya ang kanyang sariling pamilya na kilalanin ang ibang tao, maging ang mga kapus-palad at makasalanan bilang kabahagi rin ng mas malawak na pamilya: ang pamilya ng Diyos. “Sino ang aking mga kapatid at magulang? Naririto — ang tumutupad sa kalooban ng aking Ama sa langit ay kapatid at magulang sa akin.” (Markos 3:31-35)
Salu-salo
75. Para sa isang bansang kilalang mahirap, isang sorpresa para sa maraming dayuhang bisita ang matuklasan na napakadalas kumain ng Pilipino. Lahat na lang yata ng importanteng pagdiriwang ay may kasamang salu-salo at kainan. Bukod dito, mahalaga sa atin ang pagtanggap sa mga bisita at pag-anyaya sa kanila na kumain at makisalo kahit biglaan o hindi inaasahan ang kanilang pagdating. Malaking bagay, lalo na sa mga maralita kapag ang panauhin ay nakisalo sa kanilang “konting nakayanan”.
76. Hindi tayo nalalayo sa abot-tanaw na Hudyo pagdating sa pagpapahalagang ibinibigay natin sa pagsasalo. Katulad nila, sa pagsasalo din lumilitaw ang mga likas nating ugali. Hindi rin tayo basta nakikisalo sa hindi natin kamag-anak, kaibigan, katoto, kauri. Kaya’t kapansin-pansin sa ating mga handaan kung sino-sino ang magsasama-sama at magkukumpol-kumpol. Taglay din natin sa ating kultura itong napakalakas na kahiligan sa pagkakanya-kanya ng magkakadugo, magkakabarkada, magkababayan, magkauri, atbp. At ang kaisipang ito mismo ang hinahamon ng kakaibang uring pagsasalo sa hapag ng Panginoon sa Eukaristiya. Hinahamon ng Eukaristiya ang anumang umiiral na hidwaan at pagkakanya-kanya batay sa pinag-aralan, sa kariwasaan sa buhay, o sa katapatan sa partido, o anumang samahan. (1 Corinto 11:17-26) Kung ang diwa ng Eukaristiya ay komunyon, o pagkakaisang-diwa, nararapat lamang na maging batayan ito upang unti-unti nating mabuksan ang ating mga pagsasalo sa mga taong “iba-sa-atin”.
Pagdurusa
77. Hindi kaila sa buong mundo na isa tayo sa mga pangunahing bansang batbat ng mga kalamidad na pang-kalikasan: bagyo, lindol, baha, bulkan, lahar, atbp. Bukod pa ito sa katotohanang nakatitik na sa ating kasaysayan na tayo’y isang bayang dumanas ng kaapihan sa kamay ng mga dayuhan—mga Kastila, Amerikano, Hapon, at ng sariling kababayan—tulad ng nakaraang diktadura. Batbat din tayo sa kahirapang dulot ng taliwas na sistemang panlipunan na siyang dahilan kung bakit nananatiling dukha ang nakararami. Sa madaling salita, sanay tayo sa hirap, dusa at sakit at hindi dahilan ang alinman dito upang hindi na ngumiti, magbiro, magdiwang at magsaya ang Pilipino. Kahit mga dayuhan ay namamangha sa kakayahan nating magbata ng hirap at tiisin. Madalas, may kinalaman din ito sa lakas ng suportang nagmumula sa pamilya. At tulad ng natalakay na sa naunang bahagi, malaking tulong din sa atin ang pananampalataya, lalong-lalo na ang pagdulog sa larawan ng Panginoong Hesukristo (at ng Mahal na Birhen) na nakikiramay sa ating pagdurusa. Tulad ng madalas ipahayag ng ating mga kundiman, may tamis din ang magdusa hangga’t ito’y may dahilan. At madaling hanapan ng dahilan ng Pilipino ang kanyang mga pagdurusa. Pangunahin na rito ang pagyakap sa dusa bilang pagsubok ng Diyos, o bilang tadhana at kapalaran.
78. Sa aspetong ito, may punto rin ang mga pumupuna sa ating kahiligang itampok ang krus na para bang sa Biyernes Santo nagtatapos ang Mahal na Araw at wala nang muling pagkabuhay. Hindi kailanman inaayunan ng ating pananampalataya ang isang malagim na pagyakap sa sakit, dusa, at kamatayan na hiwalay sa matagumpay na gawaing pagliligtas ng Panginoong Hesukristo. Hindi rin kailanman pinahahalagahan ng ebanghelyo ang karukhaan at kadustaan na hiwalay sa pagtuklas sa kayamanang isinasagisag ng Kaharian ng Diyos. (Mateo 5:1-12; 13:44)
79. Sa marami sa ating mga kapwa Pilipino, kung gayon, nararapat lamang na ipahayag na hindi kalooban ng Diyos na sila’y isilang na api at naghihikahos. Hindi tamang ayunan ang “isip-dukha” na dali-daling yumayakap sa dustang kalagayan bilang kapalaran: “mahirap lang po kami, wala po kaming pinag-aralan, walang-wala po kami…” Sa ganitong pag-iisip, magandang babala ang talinghaga ng mga katiwalang pinagkatiwalaan ng iba’t-ibang halaga. “Sapagkat napagkatiwalaan ka sa maliit na halaga, ngayon nama’y pagkakatiwalaan kita sa mas malaki…” (Mateo 25:14-30)
Kabayanihan
80. Hindi “karaniwang tao” ang tingin natin sa mga bayani at martir. Malakas sa atin ang kahiligang itampok sila sa pedestal bilang kakaiba sa atin. Kaya marahil mas marami sa ating mga Pilipino ang “tagasunod” lamang. Madali sa atin ang sumunod sa mga pinunong nagpapakita ng kabayanihan at pagka-martir. Mahirap ang tumalima sa isang “kapwa” lamang natin sa kahinaan at karupukan. Marahil isang dahilan ito kung bakit isang bagay na kinatatakutan ng marami ang maglingkod bilang lider o pinuno, kahit na may kakayahan pa sila. Mataas ang inaasahan sa pinuno kung kaya’t iniiwasan ang pananagutang ito. Malakas din sa atin ang takot na magkamali at mapahiya. Hindi madali para sa atin ang tanggapin ang kahinaan, pagkakamali at kahihiyan ng mga itinuturing nating bayani at martir.
81. Sa Kristong Hari, sa Mahal na Birhen, sa mga santo’t santa, nakakatagpo tayo ng mga bayaning huwaran sa buhay. Subalit napakalakas din ng kahiligan nating ipakalayo-layo sila sa ating sarili, itampok sila sa napakatayog at makalangit na pedestal na hindi natin maabot at sapat nang haplusin natin upang tayo’y mabahiran man lamang ng kanilang kabanalan at kabayanihan. Sa aspetong ito’y malayo pa tayo sa tunay na diwa ng pagkakatawang-tao ng Anak ng Diyos; sa kanyang pakikiisa sa ating abang kalagayan. Sa madaling salita, dahil nagsimula tayo sa pagpapalagay na ang Panginoong Hesukristo ay Diyos, kaya nating tanggapin na siya’y naging tao. Ngunit, kung tayo rin marahil ay nalagay sa sitwasyon ng mga sinaunang Hudyo, hindi malayong mahihirapan din tayong tulad nila na maaninag kay Hesus ang Diyos dahil sa isang abang “kapwa-tao” lamang ang tumambad sa kanilang paningin. “Hindi ba ito ang karpintero, ang anak ni Maria, kapatid nina…” (Markos 6:3)
82. Kay Kristo, ang kabayanihan ay hindi na panawagan sa iilan lamang kundi para sa lahat. Ito’y nagsisimula sa pagtanggap sa ating abang kalagayan bilang karaniwang tao at mamamayan na hinahamon niyang tumulad sa kanya sa pagpapakumbaba, sa paglilingkod, at sa pag-aalay ng buhay alang-alang sa kapwa. (Filipos 2:6-11) Katulad ni San Pablo, tayo rin ay nasisiraan ng loob sa ating mga kahinaan sa gitna ng paghahangad sa kabayanihan. “Ang alam kong mabuti ay hindi ko magawa, at ang alam kong masama ang nagagawa ko… Sino ang magliligtas sa aba kong kalagayan?” (Roma 7:19,24) Dahil hindi natin mapagsama ang kahinaan at kabayanihan tulad niya, nais nating hilingin na mawaksi sa atin ang kahinaan. “Binigyan ako ng tinik sa laman, upang hindi ako maging hambog… Tatlong beses kong hiniling na alisin niya ito sa akin, ngunit ang sabi niya sa akin: sapat na sa iyo ang biyaya ko, sapagkat sa kahinaan nagiging ganap ang lakas.” (2 Corinto 12:7-8)
Espiritu
83. Bahagi ng ating abot-tanaw bilang Pilipino ang paniwala sa mga espiritung sumasanib sa mga lugar, sa mga tao at mga bagay-bagay. May mga espiritu sa kalikasan, mga espiritu ng yumao na bumabalik at nagpaparamdam, espiritu ng mga ninuno, espiritu ng mga santo’t santa na sumasanib sa mga makagiliwan ng mga ito at nagdudulot ng lakas na magpagaling sa maysakit. Mayroong mabuti at masamang espiritu. Nabanggit natin sa naunang bahagi ng sulat na ito ang kahiligan ng Katolikong Pilipino sa pagpapabasbas ng halos kahit ano, na ang karaniwang hangarin ay ang pagpapalayas pa rin ng maligno, tikbalang, aswang, multo, kamalasan at iba pang masasamang espiritu. Para sa atin, ang mga banal na larawan na nabasbasan ay nagtataglay na ng mabuting Espiritu kung kaya’t nagiging mahalagang sangkap ng ating buhay, tulad ng palaspas sa mga bintana ng bahay, mga istampita ng Holy Name sa mga pintuan, rosaryong nakalawit sa may salamin ng sasakyan, eskapularyo sa leeg, panyolitong El Shaddai sa bulsa, atbp. Noon pa man, bago dumating ang mga misyonero, taglay na ng ating mga ninuno ang pangamba sa masasamang espiritu at kahiligan sa mga anting-anting bilang panlaban sa mga ito. Ang pakikihamok sa mga espiritu sa paligid bilang normal na bahagi ng ating mundo ay isang bagay na hindi kailanman binura ng Katolisismo. Bagama’t may agam-agam tayo tungkol sa bagay na ito, nabanggit na natin na hindi rin marahil angkop na basta na lamang itatwa ito bilang pamahiin ng mga walang pinag-aralang mga Katolikong Pilipino, sapagkat kapansin-pansin ito kahit na sa mga Pilipinong mataas ang pinag-aralan. Sa kabila ng ating hindi-pagkapalagay sa ganitong umiiral na kaisipan sa modernong panahon, kailangang aminin na ang mismong Banal na Kasulatan ay puno ng ulat tungkol sa tunggalian ng masasamang espiritu at mabuting espiritu.
84. Sa malakas na kontekstong animista, na ating kinabibilangan bilang Pilipino, marahil nararapat lamang na mapalalim pa ang ating pag-unawa sa pangunahing papel na ginagampanan ng Banal na Espiritu na ating natanggap sa binyag bilang kaloob ng Diyos Ama sa pamamagitan ng Panginoong Hesu-kristong muling nabuhay: na ito’y Espiritung nagdudulot ng paglaya mula sa pagkaalipin na bunga ng pagkakasala (Roma 8:14-17), Espiritung nagbubuklod sa atin bilang isang pamayanang kumakatawan kay Kristo (1 Corinto 12:4-31) at nagpapatuloy sa kanyang gawaing pagliligtas.
85. Inilalarawan sa atin sa ebanghelyo ang Espiritu bilang ibon. (Markos 1:10; Mateo 13:16; Lukas 3:22) Marahil ipina-hihiwatig lamang ng paglalarawang ito na tulad ng ibon, mailap ang Espiritu, hindi basta dumadapo, hindi basta namumugad. Kailangang akitin upang manatili ito at mamalagi sa ating piling. Humihingi ng ganap na pagbabago – isang buhay na kaakit-akit pamugaran ng Espiritu. Kung gayon, hindi ang wisik ng tubig na nabasbasan ang magpapalayas sa masasamang espiritu, kundi ang isang uri ng pamumuhay sa pananampalataya, pag-asa, at pag-ibig ang magtataboy sa mga ito sa pama-magitan ng pamumugad ng Banal na Espiritu sa ating piling.
Ang Mahal na Ina
86. Walang duda, tayo’y isang bayang maka-ina. Ang likas na pagpapahalaga, paggiliw, at pagsuyo sa ating mga inang makalupa ay madaling nalilipat sa gayunding pagpapahalaga, paggiliw at pagsuyo sa ating inang makalangit: ang Mahal na Birhen. Pati ang turing sa kanya bilang Mama Mary ay pagpapahayag ng isang payak na kaugnayan ng paslit sa kanyang nanay. Maraming beses na tayong napuna tungkol dito, lalo na ng ibang mga kapwa Kristiyanong hindi-Katoliko. Maraming beses na rin nating naitanong sa ating mismong sarili, kung di ba tayo nalilihis, kung di ba tayo nalalayo kay Kristo dahil sa malabis na paggalang at pagpipitagan sa Mahal na Birhen. Binigyan din ito ng masusing pansin ng ating Katekismo (CFC # 45-48), na sa kabutihang palad ay nakatulong ng malaki upang maipaunawa sa atin itong likas nating pagmamahal sa Mahal na Birhen.
87. Simula’t sapul, bahagi na siya ng kasaysayan natin, at hindi siya kailanman maihiwalay sa ating pananampalataya sa kanyang Anak. Patunay dito ang mga nabanggit na nating mga tradisyon tuwing Pasko—ang Panunuluyan, at tuwing araw ng muling Pagkabuhay—ang Salubong. Parang hindi kumpleto ang mga pagdiriwang na ito kung wala siya, kung paanong laging kasama ang ina sa mga mahalagang sandali ng ating sariling buhay bilang mga pamilyang Pilipino. Kung may isang bagay na namumukod-tangi sa landas ng pagpapakabanal ng Katolikong Pilipino, ito marahil ay walang iba kundi ang paglapit natin kay Kristo sa pamamagitan ni Maria. At dahil tanggap na natin ito, hindi na natin ikinababahala. Sa katunayan, sa maraming sulok ng bansa, naging isa sa mga pinaka-epektibong paraan ng paghubog at pagpapalaganap sa Mabuting Balita ng Panginoong Hesukristo ang debosyon sa Mahal na Birhen, ang pagtitipon ng mga mananampalataya upang magrosaryo. Ang malalim na debosyon sa Mahal na Ina ay nananatiling isa sa mga pinakamatinding lakas na nagpapanatiling buhay sa pananampalatayang Pilipino at Katoliko. Si Maria, kumbaga, ay parang pataba sa lupang inihahandang matamnan ng binhi ng Mabuting Balita ng Kaharian ng Diyos. Madalas, tayo rin ang nagkukulang sa pagbibigay-panahon upang mahasikan ng binhi ang matabang lupa na matagal nang inihanda ng Mahal na Birhen.
Gabay sa Pagninilay at Diskusyon
1. Papaano maiiwasan ang mga kalabisan sa ating pagbibigay halaga sa pamilya, salu-salo, pagdurusa, kabayanihan, at espiritu?
2. Sa papaanong paraan natin maaring itaguyod ang mga kahalagahan ng pamilya, salo-salo, pagdurusa, kabayanihan, at espiritu upang ang mga ito ay maging tapat sa kalooban ng Pilipino, at nang sa gayo’y magsilbi ang mga ito sa pakikipagtagpo sa kalooban ni Kristo.
3. Papaano sinisira o pinalalakas ng ating kasalu-kuyang kalagayang pampulitika, pang-ekono-miya at pangkultura angmga kahalagahang ito.
III. PAMANTAYAN sa Pagpapakabanal:
ang landas ni kristo
Isang Halimbawa
88. Pagsunod sa landas ni Kristo. Ito—sa pagkakaunawa namin—ang pinakabuod ng layunin ng pagpapakatao at pagpapa-kabanal para sa Kristiyano. Ito ang pinakabuod ng pagpapakaKristiyano: paano ba magpakatao at magpakabanal ayon sa halimbawa ng Panginoong Hesukristo? Bilang mga alagad niya, ang layuning ito’y dapat nating hangarin hindi lang para sa ating mga sarili at mga pamilya, kundi para na rin sa ating mga samahan, sa ating mga kilusan, sa ating lipunan, sa ating bayan, at—marahil, kahit paano—para na rin sa buong sangkatauhan. Lagi’t lagi, ugaliin nating balikan, gunitain, at unawain ang halimbawang ito.
89. Noon pa man, hindi nabura sa alaala ng mga sinaunang alagad Niya nang minsan isang gabi, sa gitna ng hapunan ay hinugasan Niya ang kanilang mga paa. Isang bagay na ikinasindak nila ito dahil gawain ito ng mga alipin. Ayon kay San Juan, sinabi daw Niya: “Nauunawaan ba ninyo ang ginawa ko sa inyo? ‘Amo’ at ’panginoon’ ang turing ninyo sa akin… Kung ako na amo ninyo at panginoon ay naghugas sa inyong mga paa, sana kayo rin, magawa ninyong hugasan ng paa ang isa’t isa. Isang halimbawa ang iniwan ko sa inyo na sana’y gawin din ninyo kung paano ko ginawa sa inyo.” (Juan 13:12-15)
90. Sa halimbawang ito’y ipinahayag ng Panginoon ang kalooban Niya, ang landas Niya. Sa naunang bahagi, sinikap naming ilarawan ang kalooban natin, ang landas natin—na sa maraming mga paraan at pagkakataon ay nagkurus na sa landas ni Kristo, nakatagpo na ang kalooban ni Kristo. Ngunit tulad kay Pedro, hindi rin laging malinaw sa atin ang landas na ito. Tulad niya, nais nating itanong kung minsan, “Panginoon, bakit mo huhugasan ang paa ko?” Ipinahayag lang ni Pedro ang tapat niyang saloobin, ang tunay niyang pagkagimbal sa nais gawin ng kanyang Guro at Panginoon. Alam niya ang ibig gawin ng Panginoon, ngunit hindi niya matanggap, hindi niya mapangyari dahil hindi niya lubos maunawaan. Tayo rin—alam na natin kahit paano, ngunit kailangan nating marinig kung bakit.
91. Kaya’t sa bahaging ito, sa ngalan ng Guro at Panginoon na naghugas din sa aming mga paa, hayaan ninyo kaming mangahas na bigkasing muli ang kalooban Niya, iguhit muli ang landas Niya. Anong uri ng landas ang landas ni Kristo? Ito ang aming pinaninindigan bilang “matatanda”: ang pagpapakabanal ay ang patuloy na pakikipagtagpo sa kalooban ni Kristo, ang patuloy na pagtahak sa landas ni Kristo. Samakatuwid, ang buhay-kabanalan (spirituality) ay buhay-pakikipagkapwa-kalooban kay Kristo.
Pagpupuno (Juan 2:1-11)
92. Itinuro Niya ito sa kasalan sa Cana, Galilea. Itinuro Niya kung ano ang dapat gawin kapag tayo’y naubusan ng alak. Di ba’t napakadalas din nating “maubusan ng alak” sa buhay natin? Di ba’t sa buhay natin, sa pamilya, sa pamayanan, sa lipunan—kung minsan, o madalas — para tayong nasasaid, para tayong nauubusan ng alak ng pang-unawa, alak ng tiyaga, alak ng patawad, alak ng malasakit? Sa mga sandaling ito, kailangan nating matutunan ang landas ni Kristo. Ano ang dapat gawin kapag naubusan ng alak?
93. Ang unang sagot ay mula sa Mahal na Birhen: “Gawin ninyo ang ipag-utos niya sa inyo.” Ito ang ibubulong ng inang mapagmalasakit. Lagi at lagi, siya ang unang makapupuna sa ating problema, katulad ng ating sariling ina. Kaya’t hindi nakapagtataka kung bakit ganoon na lamang siya kamahal sa atin. Ngunit hindi siya mismo ang lulutas sa problema. Ilalapit niya tayo sa anak niya at bubulungan nang buong giliw at pagtitiwala: Gawin mo ang ipag-utos ng anak ko. Ituturo niya sa inyo ang paraan: “Punuin ninyo ang mga bangang walang laman.”
94. Sino’ng Pilipino ang hindi nakakaalam sa paraang ito, na sa kasamaang palad ay madalas lamang nating malimutan? Di ba’t sinasabi natin, “Kayo na po ang bahalang magpuno sa aming pagkukulang.” Ito ang landas ng pagpupuno. Kahit tubig na lang na walang lasa at espiritu ang natitira, magpuno. Hangga’t kaya pa nating magpuno, hangga’t kaya pa nating ibigay, ialay ang natitira sa atin, may kalutasan pa rin ang anu-mang suliranin. Siya ang magbibigay ng bagong lasa, bagong espiritu sa ating tubig upang ito’y maging alak na masarap.
Paglalakad sa Tubig (Mateo 14:23-33)
95. Itinuro Niya ito sa may lawa ng Tiberias, nang minsa’y inabot ng bagyo’t unos ang mga alagad habang sila’y naglalayag, at si Hesus nama’y nasa bundok, nananalangin. Lumakad siya sa tubig. At niyaya din Niyang lumakad sa tubig si Pedro. Hindi nga lang siya kaagad natuto. Mahalagang aral ito lalo na sa ating mga Pilipinong batbat ng mga kalamidad sa buhay. Madalas din nating matagpuan ang sarili sa gitna ng mga bagyo’t unos ng buhay, at tulad ni Pedro, para tayong lulubog dahil sa takot.
96. Alam na rin natin ang landas na ito, kahit paano. Di ba’t hindi lang tubig kundi lahar ang bumagsak sa Pampanga? Natakot din sila, muntik nang lumubog, ngunit tulad ni Pedro, kumapit kay Kristo. Hayun, nakatayo na sila ngayon at naglalakad sa lahar! Hindi bagong paraan ito. Madalas lang malimutan. Kung tulad niya, tayo rin ay matutong manalangin sa bundok at kumapit sa kapangyarihan ng Kanyang Ama, matututuhan din natin kung paano lumakad sa tubig, sa gitna ng unos at bagyo, kung paano sumakay sa bangka at patahimikin ang dagat.
Pagpapalaki sa Maliit (Lukas 19:1-10)
97. Itinuro naman ito sa bayan ng Jerico sa isang pandak na ang pangala’y Zaqueo, isang taong hindi matanggap ang kaliitan at nagsumikap na palitawing malaki ang sarili sa pamamagitan ng pagpapakayaman sa paniningil ng buwis. Nagbago ang lahat sa buhay niya nang makatagpo niya si Hesus—isang taong maliit sa lipunan, ngunit tinitingalang malaki ng maraming kumikilala sa kanyang kabanalan. “Zaqueo, bumaba ka diyan.” Ito ang unang paraan ng paglaki: pagbaba. Para bang sinasabi ng Panginoon sa kanya, “Hindi mo na kailangang tumuntong sa iba, upang lumaki, Zaqueo. Kahit maliit ka, kahit mababa ka, makikita pa rin kita. Ni hindi mo kailangang umakyat sa puno.” At bumaba nga si Zaqueo at nagpakumbaba. Subalit nang makasalo niya sa hapunan ang Panginoon, noon lamang niya naramdaman na siya’y malaki. Ang pagpansin, ang pagpapahalaga, ang pagtanggap sa kanya ng Panginoon sa kabila ng kanyang kaliitan ang nagpalaya sa kanyang dating bansot na ugali at pagtingin sa sarili.
98. Kailangang-kailangan natin ang landas na ito, tayong mga maliliit na Pilipino. Di ba’t natututo na rin ang marami sa atin na tumuntong din sa kapwa, upang maramdamang sila’y malaki? Di ba tayo madalas makatagpo ng mga taong maliit ang pagtingin sa sarili at kumakapit sa yaman at baril upang sila’y “lumaki” , upang sila’y mapansin, upang sila’y igalang? Hindi galit ang kailangan ng mga taong kulang sa pansin, kundi awa, tulad ng awa ni Kristo. Kung minsan, isang simpleng pagtanggap ang kailangan nila, pagkilala sa kanilang likas na halaga at importansya, upang sila ri’y mapalaya sa bansot na kaisipan at kultura.
Paghahati ng Tinapay (Markos 6:35-44; Mateo 14:15-21; Lukas 9:12-17 at Juan 6:1-14)
99. Itinuro daw ito sa may bayan ng Bethsaida, nang pakainin Niya ang maraming tao mula sa limang tinapay at dalawang isda. Kailangan din nating matutunan ito lalo na’t parami tayo nang parami, tayong mga Pilipino, habang pakonti nang pakonti ang likas na kayamanan sa atin. Pag-aralan natin ang aral ng pagpa-pakain sa marami—ang aral na itinuro niya sa Kanyang mga alagad nang sabihan Niya sila: Tulad ng mga alagad, di natin maunawaan ang utos niyang ito. Mas madaling“Bigyan ninyo sila nang makakain.” Mas madaling paraan ang pauwiin sila kaysa pakainin sila. Paano sila pakakainin? “Wala po tayo kundi limang tinapay at dalawang isda.”
100. Tinawag nilang wala ang limang tinapay at dalawang isda dahil konti lang ito. Ang ibig nilang sabihin talaga ay: “Wala pong kuwenta ito para sa napakaraming tao.” Itong kahiligang tawaging wala ang mayroon dahil kakaunti lang ito—ang unang ninais burahin ng Panginoon sa Kanyang mga alagad sa hangad Niyang maturuan silang magmilagro. Para kay Hesus, hinding-hindi magaganap ang isang milagro hangga’t tinatawag nating wala ang konti. Di ba’t ganito din kung minsan ang nasasabi ng mga maralita: “Mahirap lang po kami. Wala po kaming pinag-aralan. Iskuwater lang po kami…” na para bang “wala kaming maibigay, dahil walang-wala kami sa buhay.” Isip-dukha ang tawag dito. Isang kaisipang sinikap itama ng Panginoon nang kunin pa rin Niya ang limang tinapay at dalawang isda, pinaghati-hati at ibinigay sa mga alagad upang ibigay sa mga tao. Alam na natin ang kasunod ng ulat pagkatapos dalhin at ibigay sa Panginoon ang kaunting pagkain na kanyang pinagpira-piraso at ibinahagi: himala. Walang himalang magaganap sa buhay ng tao hangga’t minamaliit niya ang sarili niyang pagkatao, ang sarili niyang kakayahan. Hindi magsisimula ang himala, hangga’t hindi maialay at maibahagi ng tao ang mayroon siya, gaano man kaliit, gaano man kakonti ito.
101. Sa huling suma, ito ang mismong aral ng Eukaristiya: pagbabahagi ng sarili bilang pagkaing magbibigay buhay sa kapwa. Sa paulit-ulit nating pagsisimba, paulit-ulit ding itinuturo ni Hesus sa atin ang landas Niya, ang landas ng Eukaristiya, ang landas ng kusang-loob at taos pusong pagbabahagi ng anumang mayroon tayo, ng ating buong buhay.
Pagpapatawad (Juan 8:3-11; Lukas 15:1-31; Markos 2:1-12)
102. Hindi lang minsan, kundi maraming beses Niyang itinuro ang landas na ito. At pangunahin na sa mga hindi makaunawa sa simula ay si Juan Bautista. (Lukas 7:18-23) Ipinakilala siya ni Juan Bautista bilang Mesias. Ipinahayag na Siya ang hahatol sa mga makasalanan at gagantimpala sa mga matuwid. Kaya’t mula sa bilangguan, nalito siya nang malaman na ang Mesias ay nakikisalo sa mga makasalanan. Ito rin mismo ang ikina-iskandalo ng mga pariseo tungkol sa Kanya. Ngunit sinikap pa rin Niyang ituro ang landas Niya: nang ipagtanggol ang babaeng nahuli sa pakikiapid (Juan 8:3-11), nang makisalo Siya kay Zaqueo (Lukas 19:1-10) at kay Levi (Markos 2:14-17), nang isalaysay Niya ang tatlong talinghaga ng patawad: ang nawawalang tupa, ang nawa-walang salaping pilak, ang alibughang anak (Lukas 15:1-31).
103. Patawad din ang paraan niya upang mapalakad muli ang lumpo (Markos 2:1-12). Ni hindi Niya hiningi bilang kondisyon ang pagsisi bago siya nagpatawad. Lagi’t lagi, nauuna ang patawad Niya, at ang dalisay na pagsisisi ay nagiging bunga ng paglaya, pagmamahal, at kaligayahan ng taong nakaranas ng patawad. Ang hindi mapagbago ng lipunang mapanghusga ay binago Niya nang lubusan sa pamamagitan ng patawad. Lahat ng pinatawad Niya ay para bang mga patay na bumangon mula sa libingan at nabuhay na mag-uli.
104. Mahalagang matutunan ang aral na ito, lalo na sa ating mga Pilipinong babad sa kultura ng “pagtatanim ng galit” sa mga tinuturing nating mga “walang utang na loob” at sa lahat ng taong walang idinulot kundi sama ng loob. Gaano man kahirap, pinanindigan niya ang kanyang salita: “Mahalin mo ang iyong mga kaaway.” (Mateo 5:44) At pinatunayan Niya ito hanggang sa krus, nang patawarin Niya ang mga nagpahirap sa Kanya: “Ama, patawarin mo sila, pagkat hindi nila alam ang kanilang ginagawa.” (Lukas 23:34) Tinuruan din niya tayong ituring ang mga makasalanan hindi bilang kriminal na dapat hatulan, kundi bilang maysakit na nangangailangan ng kalinga ng duktor. (Mateo 9:12-13) Para sa kanya, wala maiaalok na gamot na mas mabisa pa kaysa pagpapatawad.
Pagpapalayas sa Demonyo (Markos 5:1-13)
105. Sa may bayan ng Gerasa doon naman Niya ipinakita ang mga hakbang na dapat sundin sa pagpapalayas ng demonyo. Sa ulat na ito, pati ang paglalarawan sa taong inaalihan ng mga masamang espiritu ay pamilyar sa atin: nabubuhay siya sa sementeryo, walang makapagpigil sa kanya, sinasaktan niya ang sarili niya. Mga palatandaan ito ng mga nasa kapangyarihan ng masasamang espiritu na madali nating makita at makilala kahit sa panahon natin ngayon: sa mga taong nabubuhay na parang patay at lumalayo sa kapwa tao, sa mga taong walang kontrol sa sarili, sa mga taong nalulugmok sa awa-sa-sarili at pagsira sa sariling buhay. Kadalasan, alipin sila hindi lang ng isa kundi ng maraming demonyo: mga galit, hinanakit, inggit, takot, at marami pang iba.
106. Ang unang hakbang Niya’y isang tanong: “Ano ang pangalan mo?” Paniwala nila na wala kang kapangyarihan sa isang bagay hangga’t hindi mo ito nakikilala at nabibigyan ng pangalan. Gayundin marahil sa maraming masasamang espiritu sa lipunan natin. Hindi natin sila mapapalayas hangga’t hindi natin nasusuri, nakikilala, natatanggap, at nabibigyan ng pangalan. Pangalawang hakbang ang pagpapalayas Niya sa mga demonyo at pagpapapasok sa kanila sa mga baboy. Pahiwatig kaya ito na ang masasamang espiritu ay mahilig manirahan sa gitna ng kababuyan? Pangatlong hakbang ang pagpapauwi Niya sa tao upang magkuwento, upang maging saksi sa kabutihan ng Diyos. Hinugot siya sa piling ng mga patay, at ibinalik ng Panginoon sa piling ng mga buhay upang maging saksi ng Mabuting Balita.
Pagpapabangon sa Patay (Juan 11:17-44)
107. Sa Betania naman naganap ang aral na ito: ang pagpapabangon sa kaibigan Niyang si Lazaro mula sa libingan. Mahalaga ring malaman ito kahit ng mga buhay. Di ba’t marami ring taong naglilibing nang buhay sa sarili dahilan sa mga masakit, mapait, at masaklap na karanasan? Karaniwan nga sa ating mga Pilipino ang magsabing: “Tapos na iyon, kalimutan na natin, ibaon na natin sa limot,” kahit alam natin sa loob-loob na nananatili itong sariwa na parang sugat na nagnanaknak sa ilalim ng natuyong balat?
108. Narito ang paraan niya kay Lazaro: “Alisin ang batong nakatakip.” Hindi madali ang magbukas, ang mag-alis ng takip ng mga pinakakatago-tago nating mga lihim na bumabagabag sa atin. Tulad ni Marta, ayaw nating mangamoy. Sino bang gustong makitang muli ang baho niya, ang kabulukan ng buhay niya? Subalit ito ang unang hakbang sa pagpapabangon sa patay. Kasunod na nito ang panawagan Niya: “Lumabas ka, Lazaro.” At paglabas niya, makikiusap Siya sa atin, “kalagin ang mga nakatali sa kanya.” Kung kasama Niya tayo sa libingan, sa misyon ng pagpapabangon sa patay, hahamunin Niya tayong huwag matakot sa mga nagkukubli sa libingan, hihikayatin tayong sumama sa pagkakalag sa mga nakatali sa ating kapwa, upang makabangon siya sa piling ng mga buhay.
Alagad, Apostol
109. Marami pang maaaring sabihin tungkol sa landas ni Kristo. Kayo na sana ang bahalang magpuno sa kakulangan ng aming abang pagsusumikap na mailarawan ito. Higit sa lahat ang mahalaga ay ang marubdob na pagpupunyaging laging makasunod sa Kanya. Pagsunod ang kahulugan ng pagiging disipulo, pagiging alagad. Pagsunod upang matutuhan ang landas Niya, ang kalooban Niya. Pagsunod upang maging mga kaibigan Niya. (Juan 15:14-16)
110. Subalit hindi pa buo ang pagiging mga alagad natin hangga’t hindi niya tayo naisusugo. Ito naman ang buod ng pagiging mga apostol. Lumalapit tayo sa Kanya upang makilala Siya; upang ang kalooban Niya’y maging kalooban natin, upang ang landas Niya’y maging landas natin. Bukod-tanging sa ganoong paraan lamang tayo maaaring maisugo bilang Kanyang kinatawan. Sa atin—bilang pamayanan—dapat maaninag si Kristo, katulad ng pahayag ni San Pablo: “Hindi na ako, kundi si Kristo ang nabubuhay sa akin.” (Galatia 2:20) Tayong pinagkalooban Niya ng iisang Espiritu at naging buhay na katawan ni Kristo, tayo ngayon ang magpapatuloy sa Kanyang gawain sa kasalukuyang panahon: ang maibalik ang paningin ng mga bulag, ang pandinig ng mga bingi, ang mapalakad ang pilay, mapabangon ang mga patay at maipahayag ang mabuting balita sa mga dukha.
111. Maraming mga tao sa ating piling ang nabulag sa mga maling paniniwala at pagpapahalaga, maraming nabigo at nalugmok sa kawalan ng pag-asa, maraming napipi ng masasaklap na karanasan, maraming wala nang gana sa buhay. Sila ang naghihintay kay Kristong nabubuhay sa atin.
Gabay sa Pagninilay at Diskusyon
1. Inilarawan ng Sulat-Pastoral ang kalooban ni Kristo sa pamamagitan ng Kanyang mga turo at pakikitungo sa iba. Ano pa ang mga halimbawa sa Banal na Kasulatan na sumasailalim sa kaisipan at ugali ng Panginoong Jesucristo, upang sa gayo’y unti-unti nating mapuno ang kanyang larawan at landas?
2. Batay sa paglalarawan sa landas ni Kristo, anong mga konkretong pag-iisip at paggawa sa ating kasalukuyang buhay pampulitika, pang-ekonomiya at pangkultura na dapat baguhin upang sa gayo’y kahit sa mga larangan na ito ng ating buhay bilang isang bansa maaari nating makatagpo ang kalooban ni Kristo?
3. Sa papaanong paraan pinagtitibay ng nailalarawang landas ni Kristo ang mga katutubong kahalagahang Pilipino (Filipino Values)?
IV. PANAWAGAN
112. Bago tayo magtapos, sandali nating balik-tingnan ang layunin ng sulat-pastoral na ito na aming isinaad sa simula. Nabanggit namin doon ang aming hangaring pagtuunan ng pansin ang landas ng pagpapakabanal na ating nakagisnan bilang mga Katolikong Pilipino. Saan tayo nagsimula, nasaan na tayo ngayon, saan tayo patungo?
113. Sinikap ding sagutin ng tatlong nakaraang mga sulat pastoral ng CBCP ang mahalagang tanong “Nasaan na tayo ngayon?” Sa Sulat Pastoral noong 1997 ukol sa Pulitikang Pilipino, ipinahayag namin sa isang dako, na “Matindi ang pinsalang dulot sa atin ng kasalukuyang takbo ng pulitikang Pilipino. Ito’y mistulang isang tinik sa laman ng ating bayan. . .” Sa kabilang dako naman, binigyan din namin ng pansin ang ilang mga palatandaan ng pag-asa, katulad halimbawa ng ipinakikitang pagkakaiba ng pagboto ng mga mamamayan, ang mas matalinong pagpili ng mga kandidato, at ang mga bago at nakababatang mukha sa mga pamunuang nahahalal sa antas na pambarangay, pambayan, at panlalawigan. At mula pa noong sa EDSA, nasanay nang mabuti ang mga boluntaryong grupong galing sa mga NGO (non-government organizations) at PO (People’s organizations) na ipagtanggol ang balota nang buong sigasig at lakas ng loob.
114. Sa ikalawang Sulat Pastoral naman na aming inilathala noong 1998, tinalakay ang mga aspetong maliwanag at madilim sa isa pang mahalagang sangkap ng ating pang-araw-araw na buhay bilang mga mamamayan: ang ekonomya ng bansa. Aming tinutukoy doon ang pangangailangan para sa isang mas makataong pagpapaunlad sa ekonomya na may pangunahing pakundangan sa hangaring mapabuti ang kalagayan ng mga mahihirap, mabahaginan ang lahat ng pantay na pakinabang at maibsan ang malaking agwat sa pagitan ng mga mariwasa at maralita.
115. Sinundan pa ang Sulat Pastoral na ito noong 1999 ng isang malawakang pagninilay sa kulturang Pilipino. Doon tinalakay ang mga kaugalian at kagawiang ating pinahahalagahan tulad ng “utang-na-loob” at “pakikisama” pati na ang magkasamang positibo at negatibong aspeto ng mga ito. Positibo, kapag nalagay sa tamang hangganan, at negatibong kapag lumalabis o kumukulang.
116. Sinikap ilarawan ng tatlong nasabing mga sulat pastoral ang Pilipino sa kasalukuyan, sa ating pagpasok sa isang bagong milenyo. Hindi laging kaaya-ayang pagmasdan ang larawang ito, tulad ng madalas ipakita sa atin ng mass media araw-araw, sa mga balitang panggabi: mga balita tungkol sa mga Pilipinong pumapatay ng kapwa Pilipino, Pilipinong nagnanakaw sa kapwa Pilipino, libo-libong mga Pilipinong naninirahan sa mga barong-barong na hindi angkop kahit sa mga hayop, mga Pilipinong may mga anak na maliliit na gumagala sa mga lansangan upang magpalimos. Masasabi natin nang tahasan na ang balangkas ng pamumuhay na iginuguhit para sa atin ng mga sari-saring puwersang pampulitika, pang-ekonomya, at pang-kultura ay lihis, taliwas, o may malaking pagkukulang. Sa pinaka-kaibuturan ng ating buhay pampulitika, pang-ekonomya, at pang-kultura, may mga masasamang espiritung kailangang maiwaksi kung nais nating maging isang bayang marangal, matuwid, at mapag-malasakit.
117. Ano ang lulutas sa ating mga sakit-panlipunan? Saan pa tayo unang hahanap ng lunas bilang mga Kristiyano kundi sa ating pananampalataya? Isinasabuhay ang pananampalataya, hindi lang isinasaisip. Isang landas ito ng pagpapakabanal at pagpapahalaga na dapat manghimasok sa ating kasaysayan upang mapabago ito. Masasabi nga kaya natin na ang pananampalatayang isinasabuhay natin — ang ating sinusundang landas ng pagpapakabanal — ang siyang nagdudulot sa atin ng panloob na lakas upang mapag-ibayo ang ating mga samahan? Natutulungan ba tayo ng ating mga debosyon sa Mahal na Birhen at sa mga Mahal na Patron upang magpakatotoo at magkaroon ng pananagutan sa ating buhay-pampulitika? Nagagabayan ba tayo ng ating mga panatang pang-Mahal-na-Araw upang manindigan para sa katarungan sa ating pakikitungo sa ating mga manggagawa? Nabibigyan ba tayo ng bagong diwa upang ang ating buhay-pangkultura ay matigib ng pag-ibig at patawad sa pamamagitan ng pagsapi sa mga charismatic renewal movements? Sa madaling sabi, ito bang landas ng pagpapakabanal na ating nakagisnan ay nakakalampas na sa ating kanya-kanyang mga bakuran, upang maging isang lakas na palaban at mapagbago sa ating lipunan?
118. Kailangan nating aminin nang buong kababaang-loob na malayo pa ang ating lalakbayin, na marami pa tayong bigas na kakainin sa usapin ng pagsunod sa Kristiyanong landas ng pagpapakabanal. Kailangan ding dalisayin ang mga ritwal at panata na ating minana sa ating mga ninuno. Kailangang malakma ang mga ito sa tamang landas, sa tamang kalooban, na walang iba kundi ang landas at kalooban ng Panginoong Hesukristo. Inilarawan natin ito sa ikatlong bahagi na pinamagatang Pamantayan ng Pagpapakabanal: Ang Landas ni Kristo.
119. Sa huling bahaging ito ng aming sulat, nais naming mag-iwan ng ilang mga panawagan sa inyo, mga minamahal naming mga anak, sa aming kakayahan bilang inyong mga magulang sa pananampalataya. Hindi birong hiyas ang minana nating landas na ito bilang mga mananampalatayang Katolikong Pilipino. Pag-aralan natin nang masusi kung paano pa natin ito mapag-yayamang mabuti, upang sa atin bilang mga pamayanan ay ganap na kumislap ang ningning ng Manunubos; upang sa ating mga pamayanan ay walang ibang maaninag kundi si Kristo at ang kanyang Landas patungo sa Kaharian ng Diyos.
Landas sa Manlalakbay
120. Ang buhay ay paglalakbay patungo sa isang layuning hindi maaabot kung walang landas na sinusundan. Ni hindi malinaw sa atin ang mismong layunin sa simula—saan tayo tutungo?—kung paanong hindi rin kaagad naging malinaw sa mga alagad ng Panginoon. Tulad ni Tomas, natutukso tayong magtanong: “Panginoon, hindi namin alam kung saan kayo patungo. Paano namin malalaman ang daan?” (Juan 14:5-6)
Bagong Jerusalem
121. Di ba ganoon din ang kalagayan ng dalawang alagad na naglalakbay mula sa Jerusalem papuntang Emmaus ayon sa salaysay ni San Lukas? (Lukas 24:13-35) Batbat daw ng kalungkutan ang kanilang mga puso, dahil sa kabiguang naranasan nila sa Jerusalem: lugar ng pagdurusa at kamatayan. Ito ang iniiwan nila, o marahil tinatakasan nila. Sila’y patungong Emaus, subalit hindi rin ito ang tunay nilang layunin. Ang Jerusalem ang dati nilang layunin—na ngayon ay kanilang tinatalikuran. Kaya sila naglalakbay—tulad ng marami—na parang walang direksyon. Naghahanap ng bagong layunin, bagong landas.
122. Kung pagsunod sa isang landas ang buhay-Kristiyano, nagsisimula pa lamang ito sa pakikitagpo kay Hesukristo bilang isang di-kilalang kapwa-manlalakbay sa daan. Siya daw, ayon sa kuwento ni San Lukas, ay masiglang sumabay sa dalawa at nakipagkuwentuhan. At isang bagay ang naganap habang sila’y nagkukuwentuhan: unti-unti nilang napagdugtong-dugtong at napagwari ang lahat ng mga pangyayari sa nakaraan at nabigyan ng bagong kahulugan. Unti-unting luminaw sa kanila ang saysay ng mga pangyayari, sa pamamagitan ng Kanyang salaysay.
123. Hindi naman talaga ang Emmaus ang layunin ng dalawang manlalakbay. Isang pahingahan lamang ito o panuluyan sa gitna ng isang walang-direksyong paglalakbay. Ang kuwentuhan ay humantong sa pagsasalo sa hapag-kainan, at sa sandali ng pagkilala sa tunay nilang kausap at kasalo. “Nakilala siya sa paghahati ng tinapay at siya’y naglaho.” Naglaho man Siya, may bago nang apoy sa kanilang mga puso. Nasabi daw nila sa isa’t isa: “Kaya pala parang nag-aapoy ang ating mga puso nang kausap natin siya.” Ang apoy na ito ay nagningas at nagsilbing liwanag na tumanglaw upang muli nilang matuklasan ang landas: pabalik sa Jerusalem. Noon pa lamang magsisimula ang paglalakbay patungo sa bagong Jerusalem. Subalit sa kalooban nila, hindi na lungkot kundi kaligayahan, hindi na takot kundi lakas-ng-loob ang nagliliyab. Simula pa lamang ito ng paglalakbay patungo sa bagong Jerusalem ng tagumpay, bagong Jerusalem ng muling pagkabuhay.
124. Hindi kaya tulad ng dalawang alagad, tayo ring mga Pilipino ay patungong Emmaus? Hindi kaya tulad nila, tayo rin ay batbat ng kalungkutan dahil sa ating mga kabiguan sa Jerusalem ng pagdurusa at kamatayan? Hindi kaya tayo rin ay madalas natutuksong tumakas at tumalikod sa landas na dapat nating tahakin dahil kaakibat nito ang maraming dusa at sakit?
125. Sa maraming mga paraan at pagkakataon, sinasamahan Niya tayo bilang isang hindi-nakikilalang kapwa manlalakbay. Sa Kanya natin ihinga at ipagkatiwala ang ating mga kabiguan at kalungkutan. At sa sandaling buksan Niya sa atin ang Banal na Kasulatan, buksan din natin ang ating mga kalooban, upang kanyang pag-alabing muli ang mga ito sa bagong paliwanag na Kanyang ibibigay. Sa pagsapit ng dilim, yakagin natin Siyang makipanuluyan at makisalo sa atin. Doo’y hayaan nating mabuksan naman ang ating mga mata sa pagpipiraso ng tinapay. Sa pagbibigay Niya ng sarili sa atin bilang pagkain, pag-aralan natin ang landas Niya; ang landas ng pag-aalay ng buhay alang-alang sa kaibigan. At kapag napawi na ang takot sa ating mga puso at kalungkutan sa ating kalooban, kapag napalitan na ito ng lakas ng loob at ng di-mawaring kapayapaan, bumalik tayo sa isang bagong Jerusalem kung saan naghihintay ang ating mga kapatid at ang Mahal Niyang Ina, ang Mahal nating Ina.
Gabay sa Pagninilay at Diskusyon
1. Sa papaanong paraan nagiging sanhi ng pagbaba o pagtaas ng kalidad ng ating buhay pampulitika, pang-ekonomiya at pangkultura ang buhay-kabanalan?
2. Papaano natin magagawang isang “lebadura” ang buhay-kabanalan sa ating buhay at kasaysayan bilang isang bansa sa simula ng ikatlong milenyo?
»23rd
May
|
A Letter on the Occasion Dear Brothers and Sisters in the Lord: From January 30 to April 29, 2000, the Year of the Great Jubilee, the relics of St. Therese of the Child Jesus, Doctor of the Church, will be in the Philippines. This occasion is for us a moment of grace. Though she lived and died more than a hundred years ago in the little town and in a Carmelite Monastery of Lisieux in France, many Filipinos are devoted to her and she is for them a friend, model and intercessor. She has been a chosen instrument by God to show to us that holiness is available to each person. Through her little way of confidence and love she teaches us that by entrusting ourselves completely and obediently to our Father who loves us, and by doing and enduring all things for love of God we can also attain to holiness and serve the salvation of the world. Her relics, which will be brought to us, will remind us of this saint whom Pius X called the greatest saint of modern times and should inspire us to follow her little way for which the Church has given approval. Families will be inspired to be prayerful and God-centered as they remember that St. Therese was the finest flower of a prayerful and God-centered family. Priests and seminarians will be encouraged to fidelity and perseverance by her who entered Carmel to pray for sinners, and especially for priests. The young will see in her who died at the young age of twenty four a model of holiness for the youth. Those who suffer from infirmities of the body and trials of the soul will be encouraged and strengthened by her fortitude and endurance. And all of us will be inflamed with her missionary zeal which caused her to be declared patron saint of missions with St. Francis Xavier. Let us therefore welcome these relics in a spirit of faith and say to St. Therese herself, “tuloy po kayo sa aming mga puso!“. Let us turn this visit into a means of making our own and showing in our lives the little way of confidence and love she so well taught and exemplified. For the Catholic Bishops’ Conference of the Philippines:
|
|||||||
23rd
May
|
Indigenous Peoples and the Church As we approach the Great Jubilee 2000 we are overjoyed with the call of the Lord of Creation to implement the spirit of Jubilee: ‘the strengthening of faith and of the witness of Christians. It is therefore necessary to inspire in all the faithful a true longing for holiness, a deep desire for conversion and personal renewal in a context of ever more intense prayer and of solidarity with one’s neighbor, especially the most needy.’ (TMA 42) In the context of the Philippine situation we are made aware, among other things, of the deprivation of the lands suffered by the Indigenous peoples which comprise 10% of our population. In a Pastoral Statement in 1993, “the Church deplores and condemns the present treatment by government and big business of the indigenous peoples in their disregard of the latter’s rights to their ancestral domain”. Our concern here must be to actively support, promote and accelerate the process of law on their behalf, and be on their side so that their ancestral domains, their cultures, rights and the integrity of their environment be defended, preserved, and promoted. (PCP II, 379) We are happy that in 1997 the Indigenous Peoples Rights Act (IPRA) was signed into law to rectify the unjust situation. Though not perfect, the law offers a good start for the IPs to secure their ancestral domains and protect their culture and identity. We are now alarmed that some groups are working against IPRA. We recall the statement of Pres. Joseph Estrada on December 10, 1998 on the Protection of Human Rights. “Isa sa mga prayoridad ko ay ang kapakanan ng may sampung milyong katutubong Pilipino o indigenous peoples na nabibilang sa hanay ng mahihirap sa ating bansa. Ipapatupad ko nang lubusan ang Indigenous Peoples Rights Act or IPRA na kumikilala sa kanilang karapatan sa mga ancestral lands… We are committed to protect these rights through the implementation of the IPRA and the ratification by the Senate of ILO Convention 169, or the Indigenous and Tribal Peoples Convention.” We call on all the Indigenous Peoples to unite and fight for their rights. We call on all people of good will who take to hearts the spirit of Jubilee to help the Indigenous Peoples regain their distinct place in our nation. The full joys of the Jubilee will never be ours unless we restore justice to the Indigenous Poples. For the Catholic Bishops’ Conference of the Philippines
January 28, 1999 |
||||||||
23rd
May
|
Pastoral Exhortation He came to his own domain and his own people did not accept him. But to all who did accept him He gave power to become children of God, to all who believe in the name of him who was born not of human stock or urge of the flesh or will of man but of God himself. The Word was made flesh, he lived among us and we saw his glory the glory that is his as the only Son of the Father full of grace and truth. (Jn. 1, 11-14) Introduction. In accordance with the Holy Father’s hopes for the renewal of the Church in his letter “On the Coming of the Third Millennium” (Tertio Millennio Adveniente, 1995), we issue this year our third exhortation on a crucial area of Philippine life. In 1997, we spoke on our politics; last year on our economy; this year we propose to focus on yet another aspect of our national life: our culture. From what we have seen already about Philippine politics and economics, it is clear much of the evil as well as the good we have noted in them stem to a large extent from our culture—the way of life distinctive of us as a people, especially the values that we live by. In this concern with culture, we ask: How much of the Gospel has become part of our way of life? How do we let it penetrate deeper into our culture, influence our values? How do we make them—our values—more conformed to those of Christ in our interaction with one another? In asking these questions, we presuppose the answer to a prior one: Considering the welter of regional and sub-regional cultural traditions in the country today, can we say there is such a thing as “Philippine culture?” We answer this question from what social scientists tell us about our culture, namely, that there is a common social structuring of our many and diverse peoples, whether Iloko or Tagalog, Maranao or Ilongo, Manobo or Bontok, Ibanag or whatever, and there is too a common cultural matrix underlying that social structuring. The Second Plenary Council of the Philippines (PCP II) itself makes this reading its own:
The differences notwithstanding, we can speak of a generic Philippine culture. And we can do so if we focus on the structuring of our many social and ethnic groups and the basic values that go with that structuring. And we see that in all Philippine peoples—it does not matter whether they are upland or lowland, Christian or Muslim, schooled or unschooled—there is a common structuring of social relations based on the family and its well-being which antedate contacts with Muslim and Christian traditions. Basic values (family itself, loyalty to family, concern for its security, stress on authority and respect for elders, among other things) are supportive of this sociological fact. The commonalities are more striking than the differences, and we can conclude there is indeed a common culture and a common social structure that we can truthfully call Filipino. ( Acts and Decrees, no. 18 and 19) So, we will look into that common culture and social structure. This will be the first part of our present exhortation. Then we will go into what the Church has been saying and teaching in recent times about the importance of culture in our living of our Catholic faith. And lastly, we will try spelling out some of the implications of the two foregoing parts for the life and pastoral work of the Church today in view of the Holy Father’s urgent call for renewal. Part I: PHILIPPINE CULTURE There are many things we can look into when we speak of a people’s culture: their art, architecture, tools, technology; their modes of behavior and social interaction; their customary laws and norms of day-to-day relationships; their systems of communication and language; their ways of thinking and symboling; their worldviews, beliefs, values. It is the inner part of culture—the thinking, believing, symboling, valuing part—that will concern us most here. We will focus on that inner aspect and sum it all up under the rubric of values: what a people define as good, what their goals in life are, what makes them act thus and so and not another way. Values, thus, are at the deepest level of culture—they are its heart and core. They are, for all intents and purposes, what give people their identity as a people, a distinct human society. We will be adopting here the view of culture which sees it as a product of the interaction between social structures (macro-level institutions) and people’s adaptations, response and strategies to them for living. Thus we see values as essentially dynamic because they are precisely a product of this interaction which, while structured in some way, is nevertheless always subject to the creative force of human agency. What this perspective implies is that we can speak of a very close relationship between culture and social structure in the sense that the latter embodies aspects of the former by limiting the options available to people so that their behavior would conform with—and express—certain values. But behavior, being a complex manifestation of values and a response to the limits imposed by social structures, can also exhibit an incompatibility with either the values themselve or the social structure. Thus, for instance, an exaggerated or excessive interpretation of the value of family could end up in unacceptable nepotism; and a pro-democracy movement could arise even under an authoritarian social system. The potency of culture precisely lies in its ability to redefine, through human agency, the fundamental values on which it is based and to confront such social structures as simultaneously reinforce and undermine those values. Thus, it is possible for us to have not only long-held, traditional values, but also emergent ones—values that are in the process of being institutionalized in social structures and interactions. We will thus have to look at both traditional and emergent values—and as well the incompatibilities (excesses especially of traditional values) that we noted are possible developments in the dynamics of culture. Traditional Filipino Values We begin with what we have already noted above as the most striking feature of Filipino culture: the value we put on family – and family both as nuclear and extended. Attachment and loyalty to one’s family are a central organizing principle of Philippine social structure and behavior. We generally define our personal interests in terms of those of the family. Personal identity is very closely tied in with its good name and honor. An individual’s success is regarded as the family’s success, be it in business or in politics. We aspire for excellence, achievement and economic advancement for the sake of our family. The functionality of the Filipino’s family-centeredness is quite all-encompassing. Family networks facilitate the individual’s access to the broader society. The family is the principal means for gaining entry into the public realm of Philippine society where both economic and political transactions are carried out, facilitated and mediated through family networks. Social alliances, whether in business or in politics, are often based on family ties too inasmuch as trust and loyalty tend to be confined to family members. A family-against-the-world mentality is often the result. While we work hard for the sake of our families, we also expect much from them—they are after all our basic communities. The family functions as the most important provider of social welfare and security in Philippine society where state and private welfare institutions are unavailable, or if available, are generally perceived as either inaccessible or unreliable. Family members are expected to supply the material and emotional needs of their kin, the mutual sharing of favors and resources within the family reinforcing family solidarity and loyalty. In this strong sense of family solidarity and loyalty, there is at work a basic equality of the sexes which belies what often seems to be a culture that glorifies the male excessively and relegates the female to a subordinate status. Familism as a central value shaping social behavior also underlies, to a very large extent, our notions of authority, legitimacy and power. More emphasis is placed, however, on the vertical dimension of power relations—those elements that have to do with authority and hierarchy. There is a weak sense of power defined in terms of horizontal or intra-class alliances. In other words, authority, legitimacy and power are generally seen as emanating from those who hold and exercise them, i.e., the rulers, rather than as coming from those who give them, i.e., the ruled. Someone is seen as influential and powerful (malakas) by virtue of one’s connections with people at the top of the economic or political hierarchy rather than by virtue of having the support of a broad-based constituency. Indeed, power of influence (lakas) is one of the most prominent values that we put into play in our social interaction with others. The preponderant part patron-client ties play among us is a reflection of the tendency to define power more in terms of vertical, rather than horizontal, relationships. The tenant of a landed family or the driver of a company executive, for example, would more easily connect his own interests and status with those of his landlord or employer (amo) than with those of other tenants or members of the working class. Employers are sometimes seen as extensions of one’s family to whom loyalty, obedience and debts of gratitude (utang na loob) are owed. There is little class consciousness or solidarity beyond that fostered by face-to-face interaction. Those who hold power and wealth, however, are expected to be generous and caring towards their subordinates. Lakas assumes a prominently paternalistic quality but it is expected to be tempered with compassion (awa ). The powerful are expected to protect the weak or at least be considerate of their right to a minimum level of survival. Thus, the poor and the weak are able to find security in their dependence. An important aspect of our concept of power is tied to the notion of hierarchy. Centuries of colonial domination only served to reinforce pre-Spanish patterns of authority and hierarchy and the political culture that flowed from them. In this manner of political culture, persons of authority, social status and wealth are rarely questioned openly. Decision-making is frequently highly centralized. The opinions of people of authority are readily accepted and followed in most institutional contexts, whether in the family, in school, or in the workplace. Even in institutions considered as modern such as business corporations, the chief executive is oftentimes the sole decision-maker. Conversely, people with low status are expected to be compliant. Processes based on consultation and consensus-building are the exception rather than the rule. We also put a high value on hard work, patience and perseverance. Perseverance (tiyaga) is considered a virtue. Poverty is seen as being caused by negative human traits like laziness or vices (bisyo ) and fate (kapalaran). There is a pronounced fatalism in the way we view social mobility and hierarchy. Consequently, bisyo and kapalaran—rather than any notion of exploitation—are more readily identified as explanations for poverty. Ours is a highly personalistic culture. We rely to a large extent, for the fostering of social ties, on face-to-face interaction. Consequently, social bonds and group solidarity depend not so much on common interests as on interpersonal ties based on reciprocity and mutual trust. Utang-na-loob, hiya and pakikisama become operative social norms in the context of this highly personalistic culture in which social behavior is very much oriented towards keeping interpersonal relations running smoothly. Social behavior is regulated by the need to conform to social expectations to exhibit hospitality and reciprocity in interpersonal relationships. This is manifested in the moral pressure exerted by hiya and pakikisama in sanctioning deviations from expected behavior. Being seen as lacking in these traits (walang hiya, walang utang-na-loob or hindi marunong makisama) is an affront to one’s person and consequently diminishes one’s credibility among his/her social group. These norms likewise constrain us from engaging in behavior that would jeopardize group cohesion. We may feel compelled to go along with what everyone else is doing because of shame and a desire not to ruffle feelings even when we know that the action is morally wrong. We are generally reluctant to do anything that would disrupt group solidarity. As a people, we are also known for our strong religiosity. Dependence on the benevolence of a Transcendent Being is a deeply held value and belief among us. While this has sometimes produced a certain degree of fatalism, our religiosity provides a moral anchor to individuals when confronted with a personal crisis. Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa (it is God’s prerogative to show compassion, it is man’s to act) underscores our deep sense of the limits of human effort, even as the necessity of hard work is also recognized. Moral righteousness is often equated with being God-fearing. A person described as possessing fear of God ( takot sa Diyos) is considered trustworthy. Excesses and Incompatibilities These values, needless to say, have both positive and negative aspects to them: positive when exercised within the proper context and within limits; negative when excessive or lacking. Thus, strong family ties are an important source of social support and can provide the context for inculcating the value of social cohesion and a sense of the collective good. But too much emphasis on the same ties and loyalties can and do lead to extreme clannishness or inability to think beyond family interests and consider the good of the larger society. Familism to the extent that trust and mutual help become unduly confined to family members only, can undermine a people’s sense of community. And in fact, extreme familism, when translated into our political culture, has bred a pernicious tradition of political dynasties, nepotism and corruption in the name of protecting family interests. Patron-client relations, though often blamed for instilling a culture of dependence, have their positive value as well. The emphasis on the patron’s obligation to ensure the survival needs of the weak could be an expression of solidarity with the poor. However, when taken to the extreme, it becomes, aside from the unwholesome dependence it can create, a paternalism that is exercised solely on the basis of power and this leads to abuse of authority by powerholders. In the context of weak state structures such as we have at present, the political system affords little restraint on such abuse. So far, public opinion, elections and mass education which could function as checks on possible abuse of power have had a weak effect on exacting accountability from powerholders. Familism and personalism, to the extent that they put a premium on face-to-face interaction as the basis for building trust and group solidarity, make forming social alliances along horizontal lines difficult. Intra-class competition has become such a common phenomenon that we often speak derisively of our so-called “crab mentality”, yet we continue to pull down one another, we don’t allow others to rise beyond our level. Class-based social formations like labor unions and farmer’s federations have had limited success in galvanizing working class solidarity to effect changes in Philippine labor conditions. The small membership of these types of organizations compared to the large proportion of workers and farmers in Philippine society could reflect not just the ineffectiveness of current organizing practices but also the perduring strength of the clientelist mindset. Our electoral and political behavior likewise strongly displays this same clientelist orientation—the basis of our “politics of patronage”. The ability of politicians to win votes is related more to their “approachability” and ability to deliver projects and extend personal assistance rather than to their stand and track record on policy issues. The inability to relate politics to broader policy issues is rooted in the personalistic character of our political culture. This personalism is reinforced by the general failure of the governmental bureaucracy to translate positive policies into palpable benefits which can be felt by the people. Our concern for smooth interpersonal relations, while providing a mechanism for regulating social behavior in accordance with group norms, can likewise lead to some excesses, particularly in the context of a weak sense of the common good. Hospitality, for instance, and the desire to offer the best of ourselves to others, can lead to extravagance, showiness, excessive concern for appearance rather than substance. Compelled by utang-na-loob, we often choose to give more importance to returning a favor to someone than to fulfilling our duty to the bigger community. The desire to conform from pakikisama, if indiscriminately followed through in every instance, will lead to the abdication of responsibility for moral decision-making in favor of group expectations. The failure to curb corruption because nobody will dare speak out against a colleague and disrupt a thriving informal economy in the bureaucracy often stems from the strong influence of the ethic of pakikisama. The concern for keeping interpersonal relationships on an even keel, coupled with our personalism, can also undermine our ability to adhere to rules and legal structures. There is a tendency for us to view rules and regulations as negotiable –especially if we are in a position of strength. We negotiate and bargain for them to be adjusted or even overlooked for our advantage and convenience. Despite widespread complaints about law officers not being able to enforce the rule of law, we actually expect them to be lenient with us when we are caught violating rules ourselves—we negotiate for leniency practically as a matter of course. We enact many laws which we do not implement. Our notion of authority is so personalistic that we fail to accord laws and rules authority in themselves. Only the people who implement them matter and negotiation is always possible, even to the point of bribery and pay-offs. This is one easy opening to corruption in government that is unfortunately most flagrantly taken advantage of. Emergent Values The values we have termed traditional above are readily recognized by most of us as part of our culture. But they are not all we see. We are also witnessing some emergent values that have started to take root in Philippine society and now and again burst into public consciousness and play pivotal roles in our national life. One such value is that of democracy. With the institution of formal democracy in the Philippines, we came to embrace the values as well as the institutions of a democratic polity such as elections, the separation of powers, representation in government, etc. Despite the largely elitist character of Philippine democratic politics, the value of democracy has managed to take root in our political culture. In the corruption of our democratic institutions during the painful years of military rule in the ’70s and ’80s, the most resented part of the new regime was its mockery of democratic values in its practice of farcical “referendums”. This resentment, we all know, came to a head in the People Power uprising against the fraudulent elections of 1986. It was in a very real sense the reassertion of our democratic values against the structures of subjugation erected by the dictatorial government of those years. The people’s revolt was a cultural threshold signifying a passage—long incubating, it must be said—from a political orientation of subjugation (which for many decades was made to be consistent with formal democracy) to one of participation. The institutional expression of this politico-cultural shift was the emergence of numerous people’s organizations (POs) and non-government organizations (NGOs) which began to interact with the state on critical social and policy issues. Engaging in dialogues, public hearings, and negotiations with government has become part of the repertoire of political action of the citizenry today. Participation by the people and decentralization in the sense of bringing government closer to the people have become emergent values shaping our people’s political behavior and expectations of government. Thus, for example, there is today more insistence on consultative processes and transparency as a result of the impact of mass media and the advocacy of organized groups. Human rights is another emergent value. As with democracy, awareness of this value was heightened during the martial law era because of numerous abuses, tortures, summary killings and “disapperances” which happened then. The idea that power and authority could be abused and human rights totally disregarded by the state and by those who held the reins of power sensitized us to the value of human rights. The political assertion of this value, however, has remained generally weak. Current discussions regarding compensation for the victims of human rights abuses under the military regime has failed to generate massive public support for the victims of human rights abuses. And personalities who were closely connected with that past oppressive regime and profited from it have managed to stage a political comeback, thanks partly to the cohesiveness of our elite class and the still strong influence of regionalistic loyalties, but partly too to what we talked about in our Exhortation on Philippine Politics two years ago regarding the corruptions of the political system. The same weakness and ambivalence in value commitment that have just been referred to above are evident likewise in the way we regard social justice or egalitarianism. While the traditional value system has mostly fostered a paternalisic value orientation, social justice and egalitarianism are beginning to redefine the way we view inter-class relations. Today we hear of certain public officials or policies of governance being described as “pro-poor” or “anti-poor,” an indication that there is a growing consciousness of social inequalities and the need to do something about them. Participative processes have become an important venue for articulating these egalitarian values. But these values still have to find expression in social policies. Since culture is in a very real sense a people’s collective psyche, it can bear deeper and deeper scrutiny, and the knowledge that comes from such a scrutiny is thus a form of self-knowledge. What we have attempted to present here is by no means exhaustive and it is our hope that a more thorough analysis of Philippine cultural values—and a deeper awareness of their implications—will be spurred on by this brief and selective description of our culture. Why the task of analysis is a necessary and constant one should be clearer after we look at why we have to be more concerned about our culture from the standpoint of our faith. Part II: CHURCH AND CULTURES Pope Paul VI, in his Apostolic Exhortation Evangelii Nuntiandi, saw the divorce between faith and culture in our age as “the drama of our time” (EN, 20). Pope John Paul II in 1982 would in his turn say that he “considered the Church’s dialogue with culture of our time [as] a vital area, one in which the destiny of the world at the end of this twentieth century is at stake” (Letter creating the Pontifical Council for Culture, 28 June 1982). The Problematic The question of the relationship between faith and culture is not a new one. In a very real sense it is as old as Christianity itself. At the Church’s very beginning, the Church was faced with the issue of admitting Gentiles into the Christian community without having them undergo the Jewish rite of circumcision. Since the first communities of believers came from the Jewish world where Christianity arose, they perceived their new faith as closely linked with their own ethnic conventions, cultural practices, local laws and traditions. They believed all this should be imposed upon all converts to Christianity (Acts 15, 1-30; 17, 22-28; Gal. 2, 1-4). Paul, the self-proclaimed Apostle to the Gentiles, took a dramatic stand against this conviction and even “withstood Cephas to his face” (Gal. 2, 11) in opposing it. In various forms, the same issue continued to trouble the Church well into the succeeding ages as the Church moved into Hellenic and Roman cultural areas, and in time, into the Teutonic, Gallic, Ethiopian, Iberian, Celtic, Slavic, Scandinavian, Anglo-Saxon and other areas. This question has in some ways moved to front and center in our time when the Church is being challenged to transform herself from being a predominantly European and Western reality into a truly world Church, no longer something like “an export firm which exported a European religion as a commodity it did not really want to change but sent throughout the world together with the rest of the culture and civilization it considered superior” (Karl Rahner, Theological Studies, 1979, 717), but a Church truly in and of all peoples, at home in all races, nations and cultures of the world: in other words, a Church truly catholic, the catholic unitas St. Augustine spoke of. The way the faith-cultures question surfaces today is, admittedly, different from the way previous ages in the Church’s history encountered it. Since the 19th century, there has gradually emerged a critical historical consciousness; empirical social sciences have developed in remarkable ways, heightening our understanding not only of culture itself but also of the pluralism of cultures. A single, commonly-accepted metaphysical system, deriving from classic philosophia perennis, has generally broken down. Today the way we understand culture is crucial to how we grasp the faith-and-cultures relationship. We see the Christian faith as called into dialogue and interface with a large number of cultures in various areas of the world. We have moved from defining culture in its “classicist” sense, which believed “there was but one culture that was both universal and permanent” to whose norms and ideals the “uncultured” might aspire (Bernard Lonergan, Method in Theology, 1972). There has been a shift to a more empirical, social-scientific understanding of culture, as we have defined it above, and it includes the diverse “ways of being human” found among peoples, traditions and ways of life developed over centuries; belief-, value- and symbolic-systems as well as livelihood and power systems forming integrated wholes in human communities, all of these shaping human identity. This shift from a metaphysical deductive “classicist” understanding of culture to the contemporary social-scientific concept has been gradually taken over in official Church documents, markedly with Vatican II’s Gaudium et Spes and in the writings of recent Roman Pontiffs and texts from the Holy See. (Cf. Herve Carrier, Evangile et Cultures de Leon XIII a John Paul II, 1987.) Inculturation Within the last thirty years or so, one significant way the faith-and-cultures questions has come to focus is the whole issue now generally called inculturation. This was first taken up in mission studies under the rubric of “adaptation”—a notion already present in the Fathers of the Church. The discussion was on how the proclamation of the faith must accommodate itself, for the communication of the Gospel-message, to the demands of cultural understanding and expression of peoples to be evangelized. The notion of “incarnation” was also called upon—in analogy with the mystery of God’s Son becoming human like us, entering within our human condition and situations, in order to bring his own “more abundant life” (John 10, 10). In contemporary Roman Catholic speaking and writing, the word “inculturation” has come to be generally accepted. Given currency since the 1970s, the word first surfaced publicly in the Synod of Bishops of 1979 in interventions of Cardinal Jaime Sin and Father Pedro Arrupe (cf. Robert Schreiter, Theological Studies , 1989, 747), finally to enter into the text of the magisterium in Pope John Paul II’s Catechesi Tradendae (1979). Although sometimes considered an “ungainly neologism”, it has become generally received, as it has come to imply the notion of a diversity of cultures in which the Gospel, faith and Church must enter, the notion too of an on-going process which develops over time—rather than a once-for-all action or encounter. It also recalls the mystery of the Incarnation of the Son of God and its analogous continuation through history: a transformation carried out through a process of dialogue in life. The word “contextualization” which is more or less equivalent and interchangeable, seems to be preferred by the World Council of Churches and in some missiological circles. It appeals to many because of its seeming social science provenance and its emphasis on the more commonly understood notion of historical and social “context” as ground for dialogue. In our part of the world, as might be expected, the faith-and-cultures discussion—focused as “inculturation” or “contextualization” from its beginning—has captured much attention and won great, even passionate, interest. From the mid-1960s, with the ending of political colonialism and the emergence of “new nations” in Asia (after World War II), it has been seen increasingly as the task of the local Churches in Asia in the pursuit of “evangelization and mission in Asia in our time.” Since the visit of Pope Paul VI to Manila in 1970, when the beginnings of the Federation of Asian Bishops’ Conferences (FABC) was set in motion, the work of inculturation has been high on the agenda of the Asian Christian communities. The final statement of FABC I in Taipei (1974) has been taken as something like a “classical locus” of Asian Churches’ thought in this matter:
For the local Church is the realization and the enfleshment of the Body of Christ in a given people, a given place and time. It is not a community in isolation from other communities of the Church one and catholic. Rather it seeks communion with all of them. With them it professes the one faith, shares the one Spirit and the one sacramental life. In a special way it rejoices in its communion and filial oneness with the See of Peter, which presides over the universal Church in love. The local Church is a Church incarnate in a people, a Church indigenous and inculturated. And this means concretely a Church in continuous, humble and loving dialogue with the living traditions, the cultures, the religions—in brief, with all those life-realities of the people in whose midst it has sunk its roots deeply and whose history and life it gladly makes its own. It seeks to share in whatever truly belongs to that people: its meanings and its values, its aspirations, its thoughts and its language, its songs and its artistry. Even its frailties and failings it assumes, so that they too may be healed. For so did God’s own Son assume the totality of our fallen human condition (save only for sin), so that He might make it truly His own, and redeem it in His paschal mystery. (FABC First Plenary Assembly, Final Statement, nos. 9-12.) This same thrust is most evident in the National Catechetical Directory of the Philippines—Maturing in Christian Faith. In its early acceptance of the need of a catechesis that paid full attention to Philippine social realities and culture (pp. 20-41), it laid the groundwork for the strong thrust of the PCP II towards the creation of a more inculturated Church—a thrust that is also outstandingly clear in the Catechism for Filipino Catholics (CFC) and its efforts to teach the faith in a way that makes sense to our own mentality. Inculturation and the Local Church As will be readily seen, for the Church in Asia, for our local Churches in the FABC area, the faith-and-cultures question was encountered very concretely from the very start. It was seen within the “task of evangelization and mission” as the primary endeavour of the Church, as an urgent imperative: As the former “missions” were now becoming local Churches within “new nations”—ecclesiae novellae (in Vatican II language) in “new nations in the way of development” and self-realization as independent nations. The process of building up these young Churches was envisioned concretely: a fuller and more authentic presence within the lives of the people around them, taking the form of a three-fold dialogue (primarily “a dialogue of life”) with their cultures, with their religious traditions (often centuries- and millenia-old), with their people’s situations of poverty, deprivation and often enough, oppression. This presence was to lead, of course, to what might be called “conversation” or “sharing of life”, and eventually to “solidarity” or sharing of the struggle to fuller human and social development and liberation. It might be important to point out that for the Asian local Churches in the FABC area, the faith-and-cultures issue, the inculturation question, was not begun as a theoretical discussion, but as a complex of tasks to be done, so that the “young Church” as local Church might enter into the process of “conversation” and “solidarity”, a process of transformation for what was later to be conceptualized as “building up the Kingdom of God” in the Asia of our time. The primary meaning of inculturation, then, in the thought of the FABC and Asian Local Churches since the 1970s, was the building up of the local Church.. This “construction process” was to be realized through what has come to be known as “the three dialogues.” These three dialogues represent three areas of major concern for all the local Churches in Asia, and the FABC statements have come back to them again and again through the 25 years of the FABC’s life:
These three dialogues are not posited as diverse from or opposed to the way the proclamation of the Gospel is carried out. They are seen as “the concrete modes of proclamation in the Asian context. Inculturation is seen here broadly and yet concretely as the Local Church coming-to-be in the very working out of evangelization.” (For All the Peoples of Asia, vol. 26. 29-33.) Several nodal points in this discussion might thus be lined up by way of summary: a. The Local Church is the acting subject of inculturation. The Local Church here—by way of description, not of definition—refers to small eucharistic communities, parishes, dioceses, or various groupings of Churches understood as possessing a common socio-cultural particularity. Communities and dioceses within a nation or part of a nation under a bishop (or bishops) or under an episcopal conference, sharing a common socio-cultural particularity, could also be, in this perspective, a Local Church. b. As concretely understood in much Asian theological writing on this issue, inculturation would explicitly include two areas for (1) “entrance into” or “conversation with” and (2) mutual exchange and transformation:
2.Culture as involving livelihood- and power-systems in a given community, thus explicitly including economic and political patterns and relationships, i.e., social structure. c. Thus the task of inculturation would involve the dialogue between the Gospel and faith meanings and values on the one hand and, on the other, all personal and societal life areas of a community bound together by common socio-cultural realities. At this point a fuller definition of inculturation can be given:
… The process of inculturation is an ongoing one, because of the dynamic character of each living culture and because of the “ever-newness” of the Christian experience, [and thus] every local Church is continuously involved in various inculturative processes. ..[T]he main task of inculturation is not to salvage cultures of the past, but through a proper appropriation of past gains, to prepare Christians to live out their faith in a cultural context which is continuously changing. (Christ and Cultures, Center “Cultures and Religion”, Pontifical Gregorian University, 1983) The Theology of Inculturation As we move to a more explicit theology of inculturation, it is important to indicate that in this process we are not to look on Gospel faith and life (one pole of the inculturation dialogue) as constituting a “platonic universe” existing in a pure a priori state “up there” somewhere, and which can be brought down, like Jerusalem descending from above, into a given people and culture. There is no pure “essence of Christianity” existing in an abstract state waiting, as it were, to be applied. Every existent Christianity is in fact an “inculturated Christianity”, (Thus some theologians prefer to speak of “interculturation.”) Firstly, hence, Christianity is said to be a “concrete historical universal” which is successively “incarnated” though out history in different communities, people and cultures, first by “transplantation”, and then by endogenous development consequent to its first implanting. In this process, we must hold on to this first and basic point: Christianity, the Christian faith, is the person of Jesus Christ crucified and risen, “sitting at the right hand of the Father” and living today; and His message or Gospel—and the Christ-life in the spirit—is present and “received” within persons and communities (the Church) in a given place and time. It is then transmitted through the sum-total of the tasks of evangelization, and “realized”—made real, actual—within communities and persons of another culture, another time and place. As one theologian (Theoneste Nkeramihigo) put its, “Christianity is the singular particularity of the man Jesus of Nazareth who has a universal destiny because by the power of His cross and resurrection He can break through all other particularities”. Thus is the catholica unitas—catholic unity—progressively realized and enlarged in history in the expanding communion of local Churches within the unity of the one, holy and apostolic Church. Thus does the unity of the Church, already virtually and potentially universal at Pentecost, become in reality and in actualization totally Catholic. This is, therefore, the final objective of inculturation: a communion of Churches within a communion of peoples, realized within the world and the cosmos redeemed by Christ and indwelt in its unity-in-diversity by the Trinitarian life and blessing. Secondly, as has already been indicated above, inculturation is not setting Christian faith and life somehow side-by-side with the culture of a people in merely peaceful co-existence. Inculturation always involves a process of interface and interaction between faith and culture. There has to be a critical and ongoing mutual questioning, mutual responding between the dialogue partners in every succeeding period of time. This interaction will necessarily bring about transformation—a mutual transformation. Aspects and elements of the “inculturated Christianity” which is now in interaction with a local culture will have to yield place to other expressions of Christian faith and life which comes from the local culture, and aspects and elements of the local culture which are incompatible with the Christian faith and life must yield to the meanings and values of the Gospel and Christian life. This of course calls for necessary and ongoing discernment, one of the most exacting demands of the process of inculturation, which can only be carried out through the guidance of the Holy Spirit. It must be noted that Church documents are insistent that the dialogue of inculturation will necessarily demand critical interaction (even confrontation) and transformation, and without this transformation, faith does not become a force which animates, reshapes and profoundly renews a people and its culture, so as to create new patterns of communion and communication within that culture and beyond it. For, as the understanding of inculturation itself demands, a new creation results when Christian faith and life become realities and these realities transform a people and culture, remaking them into a new people, a new culture. We can now sketch very briefly a theological perspective on inculturation. The primary paradigm of inculturation is the mystery of the incarnation understood in its totality, comprising, firstly, Incarnation ; secondly, Cross-and-Resurrection (Paschal Mystery); and thirdly, Pentecost. The Incarnation of the Son is about the creative coming together of God and humanity in Jesus of Nazareth, at a particular point of history, in a particular culture. It is this unique and once-for-all entering of the divinity into humanity and human history, and it is the interchange and interaction between the divine and human in Jesus, which provides the groundwork for our understanding the relationship between faith and culture. In the mystery of the Incarnation, God’s own Son—one of the Trinity—became man, took flesh in the one particular person of Jesus of Nazareth, with all the historical and socio-cultural particularity of one human being. This is often called “the scandal of particularity” which attaches to the mystery of the Incarnation and continues to exist in an analogous way in the inculturation of Christian faith and life in various cultures throughout the ages and in our own time. Pope Paul VI spoke of the need of an African Christianity. And John Paul II said in 1980 to the bishops of Africa: “Not only is Christianity relevant to Africa, but Christ, in the members of the Body, is Himself African” (“The African Bishops’ Challenge”, no. 6, 1980). The Incarnation further involves the twofold movement of God becoming human and the human becoming divine in Jesus. God’s assumption of humanity in Jesus is a divine initiative—God’s gift—but it evokes the perfect response of the human in Jesus (the human task). Jesus embodies in His being and life as man “the unity of God’s descent into the human and the ascent of humanity into the life of God. The Incarnation enlightens our understanding not only of God but also of the human.” Pope John Paul II again and again stresses this truth: We do not truly and fully understand what the human is, what the human vocation and reality are, without Jesus Christ. Thus, when the faith is incarnated in a given people with its own culture, what is already present of the divine within that culture through creation and history is lit up, fostered, brought forward to fullness. It can enable and empower that given culture to realize creatively and dynamically its full potential. Thus Inculturation can creatively reshape human cultures, transforming them, filling them with the Spirit. Human persons and communities realize their fullness only in Christ as we witness most evidently in the saints. Finally, the insertion of Christian faith and life within a given people and culture so weds God and humanity, divine life and human living, that the God revealed in Jesus and by Jesus, present in all things through creation, present through all humanity and all human history, becomes so present within the “new creation” (i.e, a people and a culture interpenetrated by the Christ-life of the Spirit) that culture mediates faith and the Christ-life itself. Culture thus is given potential theological significance by the Incarnation, and what this means simply is that the dialogue between faith and culture is a two-way dialogue. This brings us to our last point: The newness of Jesus Christ and all that He brings with Him is the “gift”—the whole finality—of Incarnation, Evangelization and Church. It is also the point of inculturation. The crucified-and-risen Christ so enters into the life and culture of a people as fully as possible (thus did He enter into the Jewish culture of His time), to assume it, and to summon it to the way of life of the kingdom of God. This summons is to enter into the integral pattern of the Christ-life, which includes growth, passion and death, the realization of the law we call the Paschal Mystery. Thus inculturation follows the law of the Incarnation and the Paschal Mystery and its manifestation at the Pentecost. These three stages, which are not usually chronologically distinct, trace the theological pattern and trajectory of the process of inculturation: a. Incarnation: Jesus’ invitation to enter the way of the Gospel is a vocation in grace to the people and culture to whom the word is preached and the gift of faith and the Christ-life is given. b. Cross-and-Resurrection: The Word and the Spirit of Jesus summons us to conversion, to purification from sin and self-seeking, to elevation of human living in grace. Every human person and every culture are touched by sin. The Gospel passes judgment on the idolatries and egoisms, the pride and hubris, the inhumanity and hardness of heart present in all human cultures and individuals. Hence from the very beginning inculturation demands critical attentiveness and discernment regarding what is “contra-human” and “contra-Gospel” within the culture. As the Gospel enters more fully into all the dimensions of a people’s way of life, the counter-cultural may assume an increasing role. c. Pentecost: This third stage is not really distinct from, but rather manifests, the Paschal Mystery come to term in the “new creation” constructed from each culture assumed and purified. Each people and each culture emerges in its own fulfilled identity (its own human identity assumed in faith and grace) to become truly part of the communion and participation of the catholica unitas —the universal unity of the Church. When these three principles or stages are held together, the transformation that the Gospel brings changes the culture, but in an organic way. It helps the culture become more truly itself, more truly alive, more redolent of the image of God that it was meant to be. The culture thus grows into a fuller realization of the Kingdom of God and the explicit manifestation of the saving grace of God in Jesus Christ. It becomes the dwelling place of God. (cf. Schreiter, op. cit) Thus inculturation moves towards catholicity, the unity-in-diversity, the Catholic Communion which is, in a true sense, what the Church is meant to be. Each people, each culture, are called to Church and ultimately to Kingdom, realizing its own fulfilled identity, not so that it can construct higher walls of isolation from others, but so that it can grow into its fullest capacity for communion, for participation, for service. Thus, too, the process of inculturation is not an end in itself, but precisely a call to realizing the catholicity of the una sancta , the “recapitulation of all things in Christ”. It is in this sense too, we might add in passing, that the mystery of the Eucharist is real-symbol of the eschatological banquet to which all peoples are called. Part III: THE CHURCH OF THE PHILIPPINES From all that has been said above about faith and culture and the huge enterprise of putting them together into an integrated whole, we see there are a number of points to highlight and tasks to begin doing. 1. If, as Paul VI put it in Evangelii Nuntiandi, “the drama of our times” is the divorce of faith from culture, then it is incumbent on us, the Church of today, to think of our evangelizing work in terms of putting faith and culture together—and indeed of putting them together into an ever integrated whole. And this integration will also be the heart of the renewal of the Church that John Paul II is calling us to in preparation for the next millennium. But as we have seen above, integrating our faith and our culture is exactly what inculturation is all about. So we can define our renewal as a Church in terms of inculturation, all the more so when we consider that, at its deepest level, inculturation is the integration of the values of our culture and the values of the Kingdom—a veritable process of metanoia or conversion into the Christ-life—which in turn must impact on all other personal and social relations. 2. In the brief analysis of Philippine cultural values that we started out with, we can honestly say that our values are, in their unvitiated state, high human ideals, and to the extent that the authentically human is also authentically divine, we can in all truth say too that our values as a people are reflections of the divine, are seeds of the Gospel already present in our culture. So the work of conversion, both personal and social, that we speak of here, if we are faithful to the best of our own native values and conscientiously act from them, has already firm grounding in our culture. 3. There is another kind of grounding of faith in culture—and vice versa, of culture in faith—that we can point to: We have been a Christian people, by and large, for the past four hundred years. And that bare historical fact has had a lot to do with the kind of people—and Church—we now are. So, when we look at the Church as it has developed in the Philippines over all those years, we cannot but come to the conclusion that it is much, much more a “local Church” (in the sense the term has developed since Vatican II) than we think. There is a truly Filipino Church. There has been a real wedding of faith and culture as we have been defining inculturation here and their integration is quite substantial. Thus, when we consider our people’s deep religiosity and its manifestations in popular devotions, rituals and celebrations, we see that enough integration of our faith and our culture has taken place. And this only means the work of inculturation is quite advanced. 4. But saying that does not mean nothing more need be done. The work of evangelization, conversion, inculturation, renewal of Christian living—this admits of degrees, of growth, of ever greater depth and intensity, and there is much more that can be done, has to be done. Our task is to make our cultural values become ever more attuned to and configured with those of the Gospel. And this means we will have to work harder to correct such excesses and defects in them as we have adverted to above that make them less of the Kingdom, that in fact transmogrify them, to our shame, into debasing and destructive disvalues. Inculturation, as we have seen, is a transformative process, and if those same excesses and defects have become part of our way of life, have taken on the nature of values, we may have to be counter-cultural at times. Hence, the disturbing but ever pressing question: how bring the values of the Kingdom into such aspects of our life as lack their saving power: our politics, our economics, our family and other social relations? 5. The Second Plenary Council of the Philippines, that great landmark in our journey as a Church, points out the way we have to go. It proposes that we look at ourselves as a “Church of Communion”, even more specifically, as a “Community of Disciples”. Such a Church asks that we all strive to be real and faithful followers of Christ—that is what discipleship means. But it also asks that we do so as community, and this demands that we all participate as responsible members of the community of faith that is the Church—and, indeed, taking “community” to embrace all levels of Church life. But when we do, we must participate as we are, as Filipinos, as bearers of our culture. And this means we necessarily have to bring our culture, our way of life as Filipinos, into our living of the faith, our following of Christ; we allow—rather, we make—that same faith to permeate our culture, to bring the values of Christ to bear on it, transforming our values into ever more authentic forms of themselves and correcting whatever is inauthentic about them. In this manner culturally participative living of the faith, the inculturation we have been talking of here will take place practically by itself and a truly local Church is built up. 6. A genuinely local Church is an “engaged” Church—a society-leavening Church. Above we spoke of a constellation of “emergent values” that have been strengthening in recent years in the life of the nation. A closer look at them—at the values of democracy, people power, people participation in political life, human rights, social justice, etc.—will bring out the fact that they are, by and large, the self same values that the social doctrine of the Church has been promoting and urging on us and all other people of goodwill. So we see in papal encyclicals and other documents that have been issued in recent years, especially since Vatican II, and in our own PCP II and its understanding of the preaching of a liberating message as part of the task of a renewed evangelization. (See Acts and Decrees of the PCP II, nn. 238 and following.) This is the reason we, the bishops of the Philippines as a Conference, have decided, in the run-up to the coming of the third millennium, to issue this series of annual pastoral exhortations on what we see are crucial aspects of our life as a nation and as a Church. 7. But more than simply being engaged, a Church that takes seriously the task of inculturating itself must be above all a discerning Church—and at all levels, from top to bottom. This discerning spirit must be seen in its adaptation of liturgical practices to cultural demands, in its developing of indigenized theologies and spiritualities, in practical applications of Gospel morality to culturally weighted situations. Inculturation is not a once-and-for-all happening. It is a process, like culture itself, like the Christ-life too that is the end-result of inculturation, and hence the discernment that is integral to it must be on-going too—a never-ending process of faith-reflection on life and on the way of life that a culture is. We note here that the approach of this discerning mode is pretty much what Vatican II says about the need of a “signs-of-the-times”mode of theologizing and the reading of the signs of the times cannot be done without much prayer. 8. For this kind of discernment—for the work of inculturation as a whole, for that matter—the best vehicle available to us at his time in the pastoral work of the Church of the Philippines seems to be the basic ecclesial community or BEC or at least a BEC-type Church or organization, society, movement, etc. Much of what has been said above about inculturation are already significant hallmarks of the more developed forms of BECs. Thus, the conscious attempt by a whole community at integrating faith and life, the facing up to social problems and the acting in concert on them, the participatory ethic which entails the involvement of not just the clergy and hierarchy but of the rank-and-file laity in the Church’s life and evangelizing mission, the painstaking “analysis of situation” and prayerful reflection that accompanies every community decision and action—these are all “standard operating procedures” in the conduct of BECs. In truth it can be said that BECs are the local Church writ small, but for all their smallness are nonetheless living models of how the larger Church should go if it is to go at all in the direction of fully inculturating her faith. 9. Needing special discernment in our communities in these times of great change is the place of women in our society. Earlier we noted how there is a basic equality between men and women in traditional Philippine culture – an equality that is quite unsurpassed by most other cultural traditions elsewhere in the world. This egalitarian quality of our culture is something that is sometimes forgotten in the feminist call for greater equality. Yet, even as we note the high place of women in our society, we cannot but be greatly disturbed by its eroding under the impact of uncontrolled media and the exploitation of women not only in the sex trade but in the workplace as well. Female overseas contract workers (OCWs) come to mind especially, but so do many of their sisters right here in the Philippines. (Is rape on the rise or is this just an impression we get from media sensationalizing?) Their exploitation – is often attributed to the bad economic situation of the country. Whatever its cause, we must discern on the problem and come up together with answers befitting our faith and culture. Conclusion. One final point about the question of faith and cultures needs to be made here. When we come down to basics, we cannot avoid the conclusion that inculturation is really nothing more, nothing less, than a continuing dialogue between people of faith (the local Church) and the Holy Spirit. This is so not only because the discernment that we have been saying all along is of prime necessity in the process of inculturation requires contact with the Spirit for guidance and help in the same process; but even more basically because the very nature of culture and faith, the two poles in the inculturative process, demands it: Culture is the historic way of life of a people—it is their creation; faith, on the other hand, is the gratuitous gift of the Spirit—it is the creation of the Spirit of God. So, when we talk of inculturation as the putting together of faith and culture, we see immediately that the main actors in the process are—or should be—the people who own the culture and the Spirit who gives the faith. The implications of this little fact are many and deep. We propose only one for further reflection: If the people and the Spirit are indeed the principal agents of inculturation, then the dialogue between them must by all means be promoted and greater trust be shown them in our ordinary pastoral approach and Church governance. A truly pneumatic Church—this is the call of the times and we see we can be such by simply becoming a fully inculturated Church. In doing inculturation, we get in touch with the collective inner spirit of our people: our kalooban—as Tagalogs put it—our inner self, a high value in itself. And we do so not as individuals only but above all as a people, a community. But we do the same too with the Spirit of God, God’s kalooban. Inculturation, then, is this double and deepest interiority, God’s and ours, becoming one. With it, we come, in the innermost part of our cultural being, into Communion with the God head. If it is our continuing dialogue with the Spirit, it is too our continuing Pentecost. We pray that as Mary, our Mother, was with the Apostles at Pentecost, she will be with us too in ours. And we can go forth, renewed, to renew our nation, our world, our Church. For the Catholic Bishops’ Conference of the Philippines: January 25, 1999 |
||||||||